درس نهم علم رجال
موضوع: «اصالة الوثاقة و العدالة، و ضوابط علاج تعارض توثیق و تضعیف در کلمات قدما»
> «أمّا ما يُسَمّی بِـ"أصالَةِ العَدالَةِ" أو "أصالَةِ الوَثاقَةِ" في الرّاوِي، فَمِمّا لا أصلَ لَهُ شَرعاً ولا عُقَلاءً؛ إذ لا دَليلَ عَلی عَدالَةِ كُلِّ مُسلِمٍ أو إيمانِ كُلِّ رَجُلٍ حَتّی يَثبُتَ خِلافُهُ. وأمّا إذا تَعارَضَ التَّوثيقُ والتَّضعيفُ في رَجُلٍ واحِدٍ ـ كَما إذا وَثَّقَهُ النَّجاشِيُّ وضَعَّفَهُ الشَّيخُ ـ فَالمَشهورُ تَقديمُ الجَرحِ عَلی التَّعديلِ، ولَكِنَّ الحَقَّ هُوَ التَّساقُطُ والرُّجوعُ إلی الأصْلِ ما لَم يَقُم مُرَجِّحٌ قاطِعٌ.»
۱. پیوند بحث با مسأله راویان مهمل و مجهول
در فقه و اصول، حجت بودن خبر واحد متوقف بر «وثاقت راوی» است. حال اگر راوی در کتب رجال ذکر شده باشد ولی نه مدحی داشته باشد و نه ذمی (راوی مهمل)، یا اصلاً نامش در کتب رجالی ثبت نشده باشد (راوی مجهول)، چه باید کرد؟
برخی برای حل این معضل متوسل به اصول عامهای نظیر «اصالة العدالة» شدهاند؛ و از سوی دیگر، در مواردی که کلمات ارباب رجال متعارض است دست به ترجیحات ذوقی زدهاند. آیتالله العظمی خویی در این دو محور، انضباط روششناختی دقیقی بنا نهادهاند.
۲. بررسی و رد «اصالة العدالة» و «اصالة الوثاقة»
* ادعای قائلین: ادعا شده است که اصل در هر مسلمانی عدالت، صداقت و پاکی است مگر آنکه فسق او آشکار گردد؛ پس هر راوی شیعه یا مسلمانی را باید ثقه دانست تا وقتی که تضعیفی علیه او ثبت شود.
* نقد و رد محقق خویی:
1. عدم سیره عقلایی: عقلا در امور خطیر و سرنوشتساز زندگی، سخن هر فرد ناشناختهای را تصدیق نمیکنند تا عدالت و صداقتش محرز شود.
2. مفاد آیه نبأ: آیه شریفه *«إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا»* و ارکان حجیت خبر بر «احراز وثاقت» تکیه دارد، نه بر «فرض وثاقت تا زمان ثبوت فسق».
3. نتیجه: راویِ مجهولالحال یا مهمل، حجت نیست و به مجرد اسلام یا ذکر نام در سند، نمیتوان روایتش را معتبر دانست.
۳. علاج تعارض توثیق و تضعیف در مکتب خویی
گاه پیرامون یک راوی معین، در یک کتاب رجالی توثیق صادر شده و در کتابی دیگر تضعیف آمده است (مانند: *ابراهیم بن عمر الیمانی* یا *محمد بن سنان*). قدما و متأخرین در حل این تضاد چند راه پیمودهاند:
دیدگاه اول (قول مشهور متأخرین): تقدیم الجرح علی التعدیل
* میگویند کسی که تضعیف میکند به عیبی پنهان دست یافته که توثیقکننده از آن بیخبر بوده است؛ پس جرح (تضعیف) مقدم است.
دیدگاه دوم (مبنای استدلالی محقق خویی): تساقط و رجوع به عدم حجیت
* آیتالله خویی میفرمایند: توثیق و تضعیف هر دو خبر ثقه (شهادت حسی یا قریب به حس) هستند. وقتی یکی میگوید «فلان شخص ثقه و عادل است» و دیگری میگوید «کذاب یا ضعیف است»، این دو شهادت تکاذب دارند و هر دو در شرایط حجیت مساویاند.
* بنابراین:
1. اصل اولی: تعارض و تساقط هر دو قول است؛ نتیجه تساقط این است که وضعیت راوی «مجهول» میشود و روایتش از مدار اعتبار خارج میگردد.
2. استثنا (وجود مرجّح معتبر): تنها در صورتی یک قول بر دیگری مقدم میشود که دلیلی قطعی و شایسته در کار باشد؛ برای نمونه:
- ترجیح رجال نجاشی بر رجال و فهرست شیخ طوسی: نجاشی در ضبط اسامی، تمایز طبقات و نقد راویان، اهتمام تام و تخصصی بیبدیل داشته و خطای او به مراتب کمتر از شیخ طوسی است که در مواضع متعدد دچار تشویش یا ضبطهای دوگانه شده است.
- آشکار بودن منشأ تضعیف: اگر تضعیف ناشی از انتساب به «غلوّ» در مدرسه قمیین باشد (که گاهی مقامات والای ائمه را غلو میپنداشتند)، اما نجاشی او را توثیق کرده باشد، تضعیف به جهت مبتنی بودن بر اجتهاد فاسد قمیین کنار گذاشته شده و توثیق اخذ میشود.
🌱@fathi_dars
درس نهم فقه استدلالی
موضوع: «کیفیت تطهیر آب قلیل متنجس؛ اشتراط اتصال به معتصم، امتزاج و احکام زوال تغیّر»
> «الماءُ القَليلُ المُتَنَجِّسُ يَطهُرُ بِاتِّصالِهِ بِالماءِ المُعتَصِمِ ـ كَالكُرِّ وَالجارِي وَالمَطَرِ ـ مَعَ امتِزاجِهِ بِهِ عَلی الأحوَطِ؛ وإن كانَ الأقوی كِفايَةَ مُجَرَّدِ الاتِّصالِ إذا صارا ماءً واحِداً عُرفاً، ولا يُشتَرَطُ إلقاءُ كُرٍّ عَلَيهِ دَفعَةً واحِدَةً، وَلَو كانَ مُتَغَيِّراً بِالنَّجاسَةِ فَلا بُدَّ في طَهارَتِهِ مِن زَوالِ التَّغَيُّرِ مَعَ الاتِّصالِ.»
۱. صورت مسأله: بازگرداندن طهارت به آب نجس
در درس گذشته اثبات شد که آب قلیل به محض تماس با نجاست، نجس (منجّس) میشود. حال اگر کاسه، دیگ یا حوضچهای کوچک از آب قلیل نجس شد، چگونه میتوان آن را دوباره پاک کرد بدون آنکه نیاز به دور ریختن آن باشد؟
پاسخ این مسأله در گرو متصل کردن این آب به یک «آب معتصم» (مانند آب کر، لولهکشی شهری، آب باران یا چشمه جاری) است. اما فقها بر سر کیفیت این فرایند دو شرط اساسی را به بحث گذاشتهاند: اتصال و امتزاج.
۲. بررسی شروط طهارت آب قلیل متنجس
شرط اول: اتصال به آب معتصم (بالاتفاق)
بدون پیوند با یک منبع معتصم، آب قلیل به هیچ وجه پاک نمیشود (نه با جوشاندن، نه با تصفیه فیزیکی، و نه با گذشت زمان). آب قلیل باید به نحوی با آب کر یا جاری پیوند برقرار کند که عنوان آن منبع بر او نیز صدق کند.
شرط دوم: مسأله «امتزاج» (آیا آمیختگی لازم است؟)
* بیان مسأله: آیا صرف اینکه آب شیلنگ (متصل به کر) سطح آب ظرف نجس را لمس کند کافی است تا کل آب کاسه پاک شود، یا حتماً باید آب کر درون آب نجس نفوذ کرده و با آن مخلوط شود؟
* دیدگاه قدما و مشهور: امتزاج شرط است؛ تا آب پاک با آب نجس درهم نیامیزد، نجاست از اجزای زیرین زائل نمیشود.
* دیدگاه تحقیقی امام خمینی و محقق فاضل لنکرانی در *تفصیل الشریعة*:
ایشان میفرمایند اقوی کفایت مجرد اتصال است، مشروط بر اینکه به نظر عرف، این دو آب به یکدیگر پیوسته و عنوان «آب واحد» پیدا کنند. بله، احتیاط مستحب در امتزاج است.
*دلیل:* روایاتی که در باب مطهّریت آب جاری و غدیر وارد شده است، ملاک را سرایت اعتصام به سبب اتصال میداند (*«ماءٌ جَرى عَلَيْهِ ماءٌ طاهِرٌ فَطَهَّرَهُ»*) و قید زائدی به نام اختلاط فیزیکی در لسان ادله نیامده است.
۳. حکم آب قلیلی که بو، رنگ یا طعم آن تغییر کرده است.
اگر نجاست نه تنها آب قلیل را نجس کرده، بلکه اوصاف آن را نیز دگرگون ساخته باشد (مثلاً رنگ آب از خون سرخ شده یا بوی مردار گرفته باشد):
1. صرف اتصال کفایت نمیکند.
2. شرط طهارت: باید اتصال به کر یا جاری استمرار یابد تا آن تغییر و بوی ناپسند یا رنگ نجاست در درون آب معتصم مستهلک و برطرف شود. لحظهای که آب به حالت طبیعی خود برگشت و پیوستگی با کر حفظ شد، پاک میگردد.
۴. ثمره عملی در زندگی روزمره (استفاده از شیر آب لولهکشی)
* آب لولهکشی شهری در حکم آب کُر است.
* اگر ظرفی حاوی آب نجس باشد (مانند تشت لباس)، کافی است شیر آب متصل به کر را باز کرده و به درون تشت بریزیم تا آب از لبههای آن سرریز شود.
* به مجرد ورود آب کُر و برقراری پیوستگیِ عرفی (و بنا بر احتیاط، با کمی هم زدن جهت امتزاج)، تمامی آب داخل ظرف و حتی بدنه داخلی ظرف پاک میگردد.
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس دهم اصول فقه
موضوع: «مفاهیم؛ حقیقت مفهوم و ضابطه ثبوت مفهوم شرط در کلام شارع»
جایگاه در نقشه جامع ثقلین: ادوات مشترک فهم و استنباط کتاب و سنت (ثقل اکبر و ثقل اصغر)
> «إنَّ المَفهومَ لَيسَ مُجَرَّدَ انْتِفاءِ الحُكمِ عِندَ انتِفاءِ قَيدِهِ، بَل هُوَ انتِفاءُ سِنخِ الحُكمِ المَدلولِ عَلَيهِ بِالقَضيَّةِ لا شَخصِ الحُكمِ؛ ولِذلِكَ يَتَوَقَّفُ ثُبوتُ مَفهومِ الشَّرطِ عَلی دَلالَةِ الجُملَةِ الشَّرطيَّةِ عَلی ثَلاثَةِ أُمور: اللُّزومِ، وعَلی وَجهِ العِلِّيَّةِ، وكَوْنِ العِلَّةِ مُنحَصِرَةً. فَإذا ثَبَتَت هذِهِ الأُمورُ بِالوَضعِ أو بِمُقَدِّماتِ الحِكمَةِ، تَمَّ المَفهومُ وكانَ حُجَّةً عُقلائيَّةً.»
۱. ورود به مبحث بنیادین «مفاهیم»
پس از اتمام مباحث الفاظ پیرامون عام و خاص و مطلق و مقید، وارد یکی از کارآمدترین ابزارهای استنباط فقهی یعنی «مباحث مفاهیم» میشویم. آیات و روایات سرشار از جملات شرطیه، غاییه و حصر هستند؛ مانند:
- *«إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا»* (اگر فاسقی خبری آورد، تحقیق و تبین کنید).
- *«إِذَا كَانَ المَاءُ قَدْرَ كُرٍّ لَمْ يُنَجِّسْهُ شَيْءٌ»* (اگر آب به اندازه کر باشد، چیزی آن را نجس نمیکند).
آیا از این کلام که «اگر آب کر بود نجس نمیشود»، عرفاً و عقلاً فهمیده میشود که «اگر کر نبود نجس میشود»؟ پاسخ به این پرسش، بحث مفهوم شرط است.
۲. حقیقت مفهوم و تمایز «سنخ حکم» از «شخص حکم»
آیتالله العظمی خویی در ابتدای بحث یک مرزبندی دقیق علمی ترسیم میکنند:
* شخص حکم: یعنی همان وجوب یا حرمت مشخص و انفرادی که در این کلام صادر شده است. بدیهی است هر قیدی منتفی شود، آن فرد مشخص از حکم منتفی میشود (مثلاً با انتفای شرط، شخصِ همان وجوب میرود). این را مفهوم نمیگویند.
* سنخ حکم (ماهیت و نوع حکم): مفهوم وقتی محقق میشود که با رفتن شرط، کل جنس و ماهیت حکم در آن موضوع منتفی گردد؛ یعنی هیچ وجوب یا حکمی از راه دیگر نیز برای آن موضوع ثابت نباشد.
۳. ارکان سهگانه برای اثبات مفهوم شرط در مکتب محقق خویی
محقق خویی اثبات میکنند که برای اثبات مفهوم در یک جمله شرطیه (مانند *«إن جاءک زیدٌ فأکرمه»*)، باید سه مرحله اثبات شود:
1. رابطه لزوم: میان شرط (آمدن زید) و جزا (اکرام کردن) پیوند و ملازمه باشد، نه صرف تقارن اتفاقی.
2. رابطه علیت و ترتّب: آمدن زید، «علت» برای وجوب اکرام باشد نه برعکس، و نه هر دو معلول علت سومی باشند.
3. انحصار علت: علت بودنِ آمدن زید منحصر به فرد باشد؛ یعنی اکرام زید هیچ علت و سبب دیگری در عالم نداشته باشد. زیرا اگر سبب دیگری (مانند عالم بودن زید) هم وجود داشته باشد، با نیامدن او وجوب اکرام به طور کلی منتفی نمیشود.
۴. نحوه اثبات این ارکان (وضع یا مقدمات حکمت؟)
اکنون این پرسش پیش میآید: آیا ادات شرط (مانند «إنْ» و «إذا») لغویاً برای علیت منحصره وضع شدهاند؟
* تحقیق آیتالله خویی:
ادات شرط لغةً تنها برای «تعلیق و لزوم ترتّب جزا بر شرط» وضع شدهاند و وضعی برای علیت منحصره در لغت عرب وجود ندارد.
اما رکن دوم و سوم (علیت تامّه و انحصار) از طریق «اطلاق و مقدمات حکمت» اثبات میشود:
متکلم در مقام بیان بوده و برای جزا تنها همین شرط را ذکر کرده و عِدل یا جانشینی برای آن نیاورده است (نگفته *«اگر زید آمد یا اگر سلام کرد اکرامش کن»*). سکوت متکلم و عدم ذکر عدل، اطلاق ایجاد میکند و عرف از این اطلاق، «انحصار» را کشف میکند. در نتیجه، مفهوم شرط شکل میگیرد و حجت عقلایی است.
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس دهم علم رجال
موضوع: «تحقیق پیرامون توثیقات عامه؛ شهادت ابنقولویه در دیباچه *کامل الزیارات* و عدول تاریخی محقق خویی»
> «أمّا كِتابُ كامِلِ الزِّياراتِ، فَقَد ذَكَرَ مُؤَلِّفُهُ أَبُو القاسِمِ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ قُولَوَيْهِ فِي ديباجَتِهِ أَنَّهُ لا يَرْوي في كِتابِهِ إلّا عَن ثِقَةٍ مِن أَصحابِنا. وَقَد كُنّا نَبْني سابِقاً عَلی شُمولِ هذِهِ الشَّهادَةِ لِجَميعِ مَن وَقَعَ فِي أَسنادِ الكِتابِ حَتّی المَعصومِ (ع)، وَلكِنَّ الدِّقَّةَ في عِبارَةِ الدّيباجَةِ تَقْتَضي أَنَّ الشَّهادَةَ مَقصورَةٌ عَلی مَشايِخِهِ الَّذينَ رَوی عَنْهُم بِلا واسِطَةٍ؛ فَمَن لَم يَكُن مِن مَشايِخِهِ المُباشِرينَ لا يَشْمَلُهُ التَّوثيقُ.»
۱. تعریف «توثیق عام» و جایگاه تاریخی کتاب *کامل الزیارات*
در علم رجال، اگر رجالیان نام یک راوی مشخص را برده و او را ستایش کنند (نظیر: *«زرارة ثقة»* یا *«محمد بن مسلم ثقة عین»*)، به آن توثیق خاص میگویند.
اما گاهی محدثان و ارباب جوامع حدیثی ضابطهای کلی و قانونی عام میگذارند که دهها یا صدها راوی به واسطه آن قاعده، به یکباره مورد اعتماد شناخته میشوند؛ این را توثیق عام مینامند.
یکی از اثرگذارترین و چالشبرانگیزترین توثیقات عامه در طول تاریخ فقه شیعه، مربوط به دیباچه کتاب شریف کامل الزیارات تألیف محدث و فقیه نامدار، مرحوم ابنقولویه قمی (متوفای ۳۶۷ ق) است.
۲. واکاوی متن دیباچه ابنقولویه
مرحوم ابنقولویه در آغاز کتاب خود مینویسد روایاتی که در باب فضیلت و ثواب زیارت معصومین(ع) به او رسیده بسیار گسترده است، اما او همه را درج نکرده، بلکه دست به گزینش زده است:
> *«...وَقَد عَلِمنا أَنَّا لا نُحیطُ بِجَمیعِ ما رُوِيَ عَنهُم في هذا المَعنى... وَلكِن ما وَقَعَ لَنا مِن جِهَةِ الثِّقاتِ مِن أَصحابِنا رَحِمَهُمُ اللهُ بِرَحْمَتِهِ، وَلا أَخرَجتُ فيهِ حَديثاً رُوِيَ عَنِ الشُّذَّاذِ مِنَ الرِّجالِ...»*
> (ما میدانیم که بر تمامی روایات وارده در این باب احاطه نداریم... لکن تنها اخباری را آوردیم که از جهت راویان مورد اعتماد و ثقه از اصحابمان به دست ما رسیده است و در آن روایتی را که از افراد شاذ و غیرمعتبر نقل شده نیاوردهام...)
۳. نظر متقدم محقق خویی (نظریه شمول عام برای تمام طبقات سند)
آیتالله العظمی خویی در دورههای نخست تدریس خارج و در طبع اول کتاب گرانسنگ *معجم رجال الحدیث* بر این باور بودند که:
1. عبارت *«مِن جِهَةِ الثِّقاتِ مِن أَصحابِنا»* ظهور در این دارد که تمامی زنجیره نقلِ حدیث، از ابنقولویه تا خود معصوم(ع)، متشکل از راویان موثق است.
2. عبارت *«وَلا أَخرَجتُ فيهِ حَديثاً رُوِيَ عَنِ الشُّذَّاذِ»* یعنی ابنقولویه صحت کل طریق را تضمین فرموده است.
ثمره این مبنا:
بسیاری از راویانی که در کتب اربعه (کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب، استبصار) نامشان آمده بود ولی در کتب رجالی هیچ مدح یا ذمی نداشتند (مجهول یا مهمل بودند)، صرفاً به واسطه آنکه نامشان در یکی از اسناد *کامل الزیارات* ذکر شده بود، ثقه شمرده شده و احادیثشان در ابواب مختلف فقه تصحیح میشد.
۴. عدول تاریخی آیتالله العظمی خویی (انحصار در اساتید بلاواسطه)
محقق خویی پس از بازبینیهای موشکافانه، از نظر پیشین خود عدول قطعی فرمودند. ایشان در آخرین ویرایشهای *معجم* و در سالهای پایانی تدریس، قلمرو این توثیق را محدود دانستند:
* دلیل اول (دقت در معنای عرفی «روایت کردن»):
انسان زمانی میتواند وثاقت طرف مقابل را به عهده بگیرد که خودش مستقیماً از او کلامی را شنیده یا دریافت کرده باشد. تعهد ابنقولویه متوجه مشایخی است که خودش بدون واسطه از آنها نقل روایت میکند.
* دلیل دوم (وجود ضعفا و غلات در طبقات بعدی):
با استقرای دقیق در اسناد *کامل الزیارات*، روشن میشود که در طبقات میانی و قدیمیتر، نام راویانی به چشم میخورد که خود ابنقولویه و بزرگان قم آنها را به ضعف، جعل یا غلو متهم میدانند (مانند برخی از غلات و ضعفا). پذیرفتنی نیست که ابنقولویه خودْ راوی ضعیف یا مجهولی را در اعماق سند توثیق کرده باشد در حالی که ضعف او در بین اصحاب معلوم بوده است.
* نتیجه نهایی:
توثیق دیباچه *کامل الزیارات*، تنها و تنها شامل «مشایخ بلاواسطه ابنقولویه» است (افرادی چون پدرش محمد بن قولویه، برادرش، علی بن حسین بن بابویه و دیگر اساتید مستقیم او). راویان طبقات قبل از این مشایخ، برای احراز وثاقت، نیازمند توثیق خاص یا دلیل عام دیگری هستند.
🌱@fathi_dars
درس دهم فقه استدلالی
موضوع: «احکام آب چاه (ماء البئر)؛ آیا آب چاه به صرف ملاقات نجس منجّس میشود؟ حقیقت اعتصام و بررسی مسأله نزح دلاء»
> «ماءُ البِئرِ كَالجاري لا يَنْجُسُ بِمُلاقاةِ النَّجاسَةِ إلّا إذا تَغَيَّرَ بِها أَحَدُ أَوصافِهِ الثَّلاثَةِ: اللَّونُ، وَالطَّعمُ، وَالرّائِحَةُ. فَإذا تَغَيَّرَ يَطهُرُ بِزَوالِ تَغَيُّرِهِ بِخُروجِ الماءِ مِن المَنبَعِ وَامْتِزاجِهِ بِهِ. وَالمَشهورُ بَينَ القُدَماءِ انْفِعالُهُ بِالمُلاقاةِ وَوُجوبُ نَزحِ دِلاءٍ مُقَدَّرَةٍ لِكُلِّ نَجاسَةٍ، وَلكِنَّ الأقوی عَدَمُ الانْفِعالِ، وَالنَّزحُ مَندوبٌ وَمُسْتَحَبٌّ.»
۱. صورت مسأله و اهمیت فقهی آب چاه
چاههای آب معمولاً آبی به مقدار کمتر از کر در خود جای دادهاند و بر خلاف نهرهای جاری، جریان و سیلان ظاهری ندارند.
اکنون پرسش مهم فقهی این است:
اگر نجاستی (مانند قطرهای خون، ادرار یا حتی مردار حیوانی) درون چاه بیفتد ولی هیچیک از اوصاف ظاهری آب (رنگ، بو، مزه) تغییر نکند، آیا آب چاه نجس میشود؟
این مسأله یکی از مشهورترین میدانهای اختلاف میان «فقهای متقدم (قدما)» و «متاخرین» است.
۲. اختلاف تاریخی: انفعال یا اعتصام آب چاه؟
الف) دیدگاه قدمای اصحاب (شیخ طوسی، شیخ صدوق، مفید و سلار):
قدما فتوا میدادند که آب چاه به صرف برخورد با نجاست، نجس میشود (حتی اگر مقدار آن از کر بیشتر باشد و اوصافش هم تغییر نکند).
آنان میفرمودند برای پاک شدن چاه، باید تعداد معینی سطل آب (دلو) از آن کشیده و بیرون ریخته شود؛ مثلاً:
- برای چکیدن قطره خون: کشیدن چند دلو مشخص.
- برای افتادن موش مرده: مقدار معین.
- برای مردن انسان یا شتر در چاه: کشیدن تمام آب چاه (نزح جمیع الماء).
ب) دیدگاه متاخرین و معاصرین (علامه حلی، محقق، امام خمینی و محقق فاضل لنکرانی):
آب چاه ذاتاً «معتصم» است (مانند آب جاری و باران)؛ بنابراین:
1. تا زمانی که بو، رنگ یا طعم آن دگرگون نشده، پاک و مطهر است.
2. روایاتی که دستور به کشیدن آب با سطل دادهاند، حمل بر استحباب و تنظیف عرفی میشوند نه وجوب شرعی طهارت.
۳. ادله اعتصام آب چاه در *تفصیل الشریعة*
مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی بر اساس مبانی اصولی و فقهی، چند دلیل استوار اقامه میکنند:
1. صحیحه معاویة بن عمار از امام صادق (ع):
*«الْمَاءُ كُلُّهُ طَاهِرٌ حَتَّى يُعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ»* و روایات خاصهای نظیر موثقه عمار:
*«سُئِلَ عَنِ الْبِئْرِ يَقَعُ فِيهَا الْفَأْرَةُ أَوِ الدَّمُ... قَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، إِنَّ لَهُ مَادَّةً»*
(از چاهی پرسیده شد که در آن موش یا خون افتاده است؛ فرمودند: اشکالی ندارد؛ چراکه آب چاه دارای «ماده و منبع جوشان» است).
2. قاعده وجود ماده (جوشش درونی):
ملاک در اعتصام آب، اتصال به مخزن جوشان زیرزمینی است. آب چاه متصل به سفرههای زیرزمینی است و هر مقدار که از آن برداشته شود دوباره میجوشد، پس عرفاً و شرعاً دارای «ماده» بوده و در حکم آب جاری است.
3. جمع دلالی میان روایات انفعال و اعتصام:
چگونه با دهها روایتی که فرمودهاند «فَانْزَحْ مِنْهَا كَذَا وَ كَذَا دَلْواً» (چند سطل آب بکشید) برخورد کنیم؟
از آنجا که روایات دال بر طهارتْ صریح و معلل به علیت اعتصام هستند (*«إِنَّ لَهُ مَادَّةً»*)، روایات دِلاء حمل بر استحباب نظافت، پاکیزگی عرفی و دور کردن تنفر طبع میشوند (أمرٌ إرشاديٌّ أو ندبيٌّ لِلتَّنظيف).
۴. کیفیت تطهیر آب چاه در صورت تغیّر
اگر نجاست به قدری شدید بود که آب چاه بو یا رنگ نجس به خود گرفت:
- راه تطهیر: به صرف گذشت زمان یا بوگیری صنعتی پاک نمیشود؛ بلکه باید به سبب جوشش مداوم آب از رگههای چاه و استمرار خروج آب تازه، آن دگرگونی و بوی بد از بین برود و آب جدید با آب پیشین امتزاج یابد. به مجرد برطرف شدن تغیر از طریق جوشش منبع چاه، تمام آب خودبهخود پاک میگردد و نیازی به کشیدن تمام آب نیست.
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس یازدهم اصول فقه
موضوع: «مفاهیم؛ مسأله تداخل و عدم تداخل اسباب و مسبّبات در قضایای شرطیه متعدد»
> «إذا تَعَدَّدَ الشَّرطُ وَاتَّحَدَ الجَزاءُ، كَما إذا وَرَدَ: "إذا بٌلْتَ فَتَوَضَّأْ" وَ"إذا نٌمْتَ فَتَوَضَّأْ"، فَيَقَعُ البَحثُ فِي مَقامَينِ:
> الأوَّلُ: في تداخُلِ الأسبابِ وعَدَمِهِ؛ والأصلُ عَدَمُ التَّداخُلِ، لِأَنَّ ظاهِرَ كُلِّ جُملَةٍ شَرطيَّةٍ حُدوثُ وُجوبٍ مُستَقِلٍّ عِندَ حُدوثِ شَرطِها.
> الثّاني: في تَداخُلِ المُسَبَّباتِ عِندَ القَوْلِ بِعَدَمِ تَداخُلِ الأسبابِ، وَالأصلُ فيهِ أيضاً عَدَمُ التَّداخُلِ؛ إذ لا يُجْزِئُ فِعلٌ واحِدٌ عَن تَكليفينِ مُستَقِلِّينِ، إلّا إذا قامَ دَليلٌ خاصٌّ عَلی الإجزاءِ كَما في بابِ غُسلِ الجَنابَةِ وَالأغسالِ الأُخرى.»
۱. صورت مسأله: برخورد دو شرط با یک جزای واحد
در متون کتاب و سنت بسیار رخ میدهد که برای یک تکلیف واحد، علتها و شروط گوناگونی بیان میشود؛ برای نمونه:
- اگر انسان خوابید، وضو واجب میشود (إذا نمت فتوضأ).
- اگر بول کرد، وضو واجب میشود (إذا بلت فتوضأ).
حال اگر مکلفی هر دو کار را پیدرپی انجام داد (هم خوابید و هم بول کرد)، وظیفه او چیست؟
آیا هر یک از این دو حادثه یک تکلیف مستقل میآورند یا اثر آنها در هم ادغام میشود؟
اصولیون این نزاع دقیق را به دو مرحله تحلیلی تقسیم کردهاند:
1. مقام اول: تداخل اسباب (آیا دو وجوب مستقل روی گردن مکلف میآید یا یک وجوب؟)
2. مقام دوم: تداخل مسبّبات (اگر دو وجوب آمد، آیا انجام دادن یک عمل برای هر دو کافی است یا باید دو عمل بیاورد؟)
۲. مقام اول: تداخل اسباب یا عدم تداخل؟
* معنای تداخل اسباب: آن است که بگوییم شارع مقدس این دو سبب را مانند دو جزء از یک علت دیده است؛ لذا با تحقق هر دو، تنها یک وجوب متولد میشود.
* معنای عدم تداخل اسباب: هر سببی مستقلاً کار خود را میکند؛ پس دو سبب، دو وجوب مستقل ایجاد میکنند.
تحقیق آیتالله خویی (اثبات قاعده عدم تداخل اسباب):
محقق خویی اثبات میکنند که مقتضای «ظهور ادات شرط و اطلاق صیغه امر»، عدم تداخل است؛ زیرا:
1. جمله شرطیه ظهور در «حدوث جزا عند حدوث شرط» دارد؛ یعنی شرطْ علت تامه برای ایجاد وجوب است. وقتی بول محقق شد، یک وجوب پدید میآید؛ وقتی نوم محقق شد، وجوب دیگری حادث میشود.
2. اگر بخواهیم بگوییم با آمدن سبب دوم وجوبی پدید نیامد (تداخل)، در حقیقت دست از ظهور جمله دوم برداشتهایم و این خلاف اصل و نیازمند دلیل مفقود است.
نتیجه مقام اول: اصلِ اولی لفظی در کلام شارع، «عدم تداخل اسباب» است؛ یعنی بر عهده مکلف دو تکلیف مجزا آمده است.
۳. مقام دوم: تداخل مسبّبات یا امتثالهای متعدد؟
اکنون که اثبات شد دو وجوب بر عهده آمده است، نوبت به مرحله امتثال و عمل میرسد:
آیا میتوان با یکبار وضو گرفتن یا یکبار کفاره دادن، هر دو تکلیف را ساقط کرد؟
تحقیق مکتب محقق خویی:
در این مقام نیز اصل و قاعده، «عدم تداخل مسببات» است:
- زیرا عقل حکم میکند که «تکلیفهای متعدد، امتثالهای متعدد میطلبند». وقتی ذمه مکلف به دو حق یا دو دستور مشغول شد، برائت یقینی ذمه محتاج فراغت یقینی است و انجام دادن یک عمل، نمیتواند مصداق دو امر متمایز واقع شود.
- بنابراین مقتضای قاعده اولیه، لزوم انجام دو بار عمل است؛ مگر آنکه دلیلی خاص از سوی شارع وارد شده باشد.
۴. استثنائات فقهی و شواهد در آیات و روایات
این قاعده عقلی و لفظی (عدم تداخل اسباب و مسببات) همواره پابرجاست، مگر جایی که شارع خود به صراحت اجازه ادغام و تداخل داده باشد:
1. باب اغسال (دلیل خاص بر تداخل مسببات):
اگر کسی جنب شد و مس میت هم کرد و روز جمعه هم شد؛ طبق قاعده باید سه غسل بکند. اما روایات خاصه صحیحه وارد شده است که:
«إِذَا اجْتَمَعَتْ عَلَيْكَ حُقُوقٌ فَأَغْسَلُكَ وَاحِدٌ يُجْزِئُ عَنْهَا»
(هرگاه غسلهای متعددی بر گردن تو جمع شد، یک غسل واحد با نیتِ ما فیالذمه یا نیت جنابت کفایت از بقیه میکند). در اینجا به خاطر نص خاص دست از اصل برمیداریم.
2. باب وضو (استحاله عقلی تکرار):
در مثال بول و خواب، چرا کسی نمیگوید دو بار پشت سر هم وضو بگیرد؟
زیرا وضو شرعاً و عقلاً طهارتِ غیرقابل تکرار در یک آن است؛ وقتی وضو اول گرفته شد، طهارت حاصل شده و وضوی دوم سالبه به انتفاء موضوع است (تحصیل حاصل است). لذا شارع خود فرموده یک وضو کافی است.
3. باب کفارات (جریان اصل عدم تداخل):
اگر کسی در ماه مبارک رمضان دو بار به دو سبب مختلف افطار عمدی کرد (مثلاً یکبار خوردن و یکبار ارتکاب سبب دیگر)، چون دلیلی بر تداخل نیست، باید دو کفاره بدهد (عدم تداخل اسباب و مسببات).
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس یازدهم علم رجال
موضوع: «بررسی قاعده توثیق عام از طریق تفسیر علی بن ابراهیم قمی؛ تبیین، تاریخچه استناد و دیدگاه نهایی معجم رجال الحدیث»
۱. جایگاه و اهمیت بحث در فقه الحدیث
تفسیر علی بن ابراهیم قمی (از اعاظم قدما و استاد ثقةالاسلام کلینی) از مهمترین میراثهای حدیثی-تفسیر قرن سوم و چهارم هجری است.
در ابواب فقهی، استدلالی و اعتقادی، صدها روایت وجود دارد که در سلسله سند آنها راویانی قرار گرفتهاند که در کتب اربعه رجالی (رجال نجاشی و شیخ) هیچ توثیق یا تضعیف خاصی ندارند.
اگر قاعده «توثیق عام رجال تفسیر قمی» پذیرفته شود، صدها راوی مجهول یکباره متصف به «وثاقت» شده و روایاتشان به درجه «صحیح» یا «معتبر» ارتقا مییابد؛ و در صورت رد این قاعده، آن احادیث به دلیل وجود راوی مجهول از درجه اعتبار ساقط میشوند.
۲. تقریر مدعای اثبات توثیق عام (شهادت در دیباچه)
قائلین به توثیق عام (از جمله صاحب وسائل الشیعه، مرحوم شیخ حر عاملی و در دورهای متقدم خودِ آیتالله خویی) به عبارت صریح دیباچه کتاب تمسک کردهاند:
> *«و نحن ذاکرون و مخبرون بما ینتهی الینا و رواه مشایخنا و ثقاتنا عن الذین فرض الله طاعتهم...»*
تقریر استدلال:
علی بن ابراهیم شهادت میدهد هر آنچه در این کتاب نقل میکند، از طریق مشایخ و راویان «ثقه» نقل شده است. پس هر راوی که نامش در اسناد این کتاب تا معصوم (ع) آمده باشد، طبق شهادت مؤلف جلیلالقدر، ثقه و عادل است.
۳. نقد دقیق و بررسی سندی-نسخهشناسی
آیتالله خویی با دقت رجالی و نسخهشناسی خود، این قاعده را به چالش کشیدند و آن را از اعتبار انداختند. عمده اشکالات به شرح زیر است:
اشکال اول: تردید در انتساب کل نسخه موجود (تلفیق کتاب)
نسخه چاپی فعلی تفسیر قمی، متنی یکپارچه از قلم شخص علی بن ابراهیم نیست؛ بلکه حاصل تدوین و تلفیق راوی مجهولی به نام «ابوالفضل العباس بن محمد العلوی» یا شخصی شبیه اوست. او متن تفسیر علی بن ابراهیم را با روایات «تفسیر ابیالجارود» (زیاد بن منذر، رئیس فرقه جارودیه زیدیه) در هم آمیخته است.
بنابراین:
- راویانی که در احادیث ابیالجارود آمدهاند، هرگز مشمول عبارت علی بن ابراهیم در دیباچه نیستند.
- اصل مقدمه نیز معلوم نیست قلم خودِ علی بن ابراهیم است یا دستنوشته گردآورنده کتاب.
اشکال دوم: مجهول بودن جامع و راوی نسخه
کسی که این کتاب را به این صورت بازنشر و روایت کرده، شخصی مجهولالهویه است که در کتب رجال ذکری از وثاقت او نیامده است. پذیرش شهادت در مقدمه، مبتنی بر اعتماد به راوی اصل نسخه است و چون طریق به خودِ کتاب و راویِ نسخه مجهول است، اعتبار شهادت دیباچه متزلزل میگردد.
اشکال سوم: اختصاص عبارت دیباچه به مشایخ مستقیم (در فرض پذیرش انتساب)
حتی اگر فرض کنیم دیباچه کلام قطعی علی بن ابراهیم باشد، عبارت چنین است:
*«رواه مشایخنا و ثقاتنا»* (اساتید ما و ثقات ما روایت کردهاند).
کلمه «مشایخنا» عرفاً و لغتاً بر کسانی دلالت دارد که مؤلف بدون واسطه از آنان حدیث شنیده است (مشایخ بلاواسطه). تعمیم دادن این عبارت به راویان طبقات قبل (راویان طبقه امام صادق یا باقر علیهماالسلام) نیازمند قرینه صریح است که در عبارت مفقود است.
۴. ثمره عملی و فتوای رجالی نهایی
در نتیجه مبنای رجالی آیتالله العظمی خویی در آخرین دیدگاههای محققانه:
1. عدم اعتبار قاعده عام: قرار گرفتن نام یک راوی در سند روایات تفسیر قمی، به هیچ وجه نشانه وثاقت او نیست.
2. وضعیت روایات منحصر: روایاتی که تنها در تفسیر قمی آمده و راوی آن فقط در این کتاب ذکر شده، «ضعیف السند» یا «غیر معتبر» شمرده میشوند، مگر آنکه از طُرُق دیگر تأیید شوند.
3. تفکیک از کامل الزیارات: برخلاف *کامل الزیارات* که حداقل توثیق مشایخ مستقیم ابنقولویه به دلیل سند صحیح کتاب ثابت ماند، در تفسیر قمی به سبب اختلاط متنی با روایات ابیالجارود و ابهام راویِ نسخه، تمسک به توثیقات آن در سراسر کتاب بسیار دشوار و متوقف است.
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس یازدهم فقه استدلالی
> «ماءُ المَطَرِ حالَ نُزولِهِ كَالماءِ الجاري لا يَنْجُسُ بِمُلاقاةِ النَّجاسَةِ إلّا إذا تَغَيَّرَ بِها أَحَدُ أَوصافِهِ. وَيُطَهِّرُ كُلَّ مُتَنَجِّسٍ غُسِلَ بِهِ بَعدَ زَوالِ عَينِ النَّجاسَةِ، سَواءٌ كانَ ثَوباً أَوْ بَدَناً أَوْ إناءً أَوْ غَيرَها. وَلا يُشْتَرَطُ فيهِ التَّعَدُّدُ حَتّی في مِثلِ الإناءِ وَالبَولِ، وَلا العَصرُ فِي الثَّوبِ وَنَحوِهِ، بَلْ يَكفي وُصولُ المَطَرِ إلَيهِ بِحَيثُ يَصْدُقُ أَنَّهُ غُسِلَ بِهِ.»
۱. صورت مسأله: ویژگی متمایز آب باران در نظام مطهرات
آب باران یکی از اقسام سهگانه «آبهای دارای ماده و معتصم» در فقه است (در کنار آب جاری و آب چاه).
با این حال، آب باران امتیازی ویژه در باب تطهیر دارد:
در آبهای دیگر (مانند آب کر یا قلیل)، برای تطهیر برخی از اشیاء، قیود سختی وجود دارد؛ مثلاً لباس متنجس حتماً باید فشرده شود تا غساله آن خارج گردد، یا ظروف نجس باید سه یا هفت بار شسته شوند.
آیا آب باران نیز مشمول همین احکام سختگیرانه است، یا دارای خصوصیتی است که فرآیند تطهیر را تسهیل میکند؟
۲. ادله اعتصام ماء المطر در *تفصیل الشریعة*
مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی طهارت و اعتصام آب باران را به دو دسته دلیل استوار مستند میکنند:
1. قرآن کریم:
خداوند متعال در سوره انفال آیه ۱۱ میفرماید:
*«وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ»*
و در سوره فرقان آیه ۴۸:
*«وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُوراً»*
واژه «طهور» بر پاککنندگی ذاتی و توانایی زائل کردن نجاسات بدون انفعال دلالت دارد.
2. سنت و روایات معتبره:
صحیحه هشام بن سالم از امام صادق (ع):
*«سَأَلْتُهُ عَنِ السَّطْحِ يُبَالُ عَلَيْهِ فَتُصِيبُهُ السَّمَاءُ فَيَكِفُ فَيُصِيبُ الثَّوْبَ؟ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، مَا أَصَابَهُ مِنَ الْمَاءِ طَهُورٌ»*
(پرسیدم: بامی است که بر آن ادرار شده و باران بر آن میبارد و سپس قطرات از سقف میچکد و به لباس میرسد، حکمش چیست؟ فرمودند: باکی نیست، هر آنچه باران بر آن رسیده و گذشته، پاک است).
این تعلیلِ امام، صراحت دارد که باران تا زمانی که جریان نزولش برقرار است، متصل به منبع آسمانی بوده و ملاقات با نجاست آن را آلوده نمیکند، مگر آنکه بوی بول یا رنگ آن در قطرات آشکار شود.
۳. شرط اساسی اعتصام: «حال نزول»
یک نکته کلیدی در کلام فقها عبارت «حالَ نُزولِهِ» است:
- آب باران تا هنگامی معتصم است که قطرات پیدرپی از آسمان فرود میآیند.
- اگر باران قطع شود و آبی در چالهای روی زمین باقی بماند، دیگر عنوان «ماء المطر» با حکم اعتصام بر آن بار نمیشود؛ بلکه حکم آب راکد معمولی را پیدا میکند: اگر کمتر از کر باشد با ملاقات نجس میشود، و اگر به اندازه کر باشد معتصم خواهد بود.
- حتی قطراتی که از ناودان یا شاخ و برگ درختان سرازیر میشوند، تا زمانی که باران در حال بارش است، پیوندشان با آسمان برقرار بوده و دارای اعتصام هستند.
۴. کیفیت تطهیر اشیاء در زیر باران (تسهیلات ویژه)
بر اساس استدلالات *تفصیل الشریعة*، تطهیر با باران دارای چند امتیاز فقهی منحصربهفرد است:
1. عدم شرطیت تعدّد (تکرار شستن لازم نیست):
اگر لباسی با بول نجس شده باشد، با آب کر یا قلیل بنا بر احتیاط باید دو بار شسته شود، و اگر ظرفی متنجس شده باشد سه بار؛ اما در زیر باران، به محض اینکه باران به آن ببارد و عین نجاست زائل شود، یکبار رسیدن قطرات کافی است و تعدد شستوشو لازم نیست.
2. سقوط شرط فشردن (عدم اشتراط عَصْر):
در فرش و لباس نجس، تطهیر با آب قلیل محتاج فشردن است تا آب خارج شود. اما اگر فرش یا لباس متنجس زیر بارش باران پهن شود و باران به درون الیاف آن نفوذ کرده و جاری گردد، بدون نیاز به فشردن و پا زدن، پاک میگردد.
3. زمین و خاک نجس:
زمین نجس، با باریدن باران بر آن پاک میشود و نیازی نیست آب از آن به جای دیگر سرریز کند.
🌱@fathi_dars
مقاله_بررسی_ماهیت_استطاعت_در_حج_تبیین_رویکرد_طریقیت_در_برابر_موضوعیت.pdf
حجم:
361.5K
یکی از ویژگی های درس خارج رهبر معظم آیت الله سید مجتبی خامنه ای این بود که ایشان در مسائل علمی ، حریت کم نظیری دارند لذا مسائلی که گاهی بدیهی تلقی میشد رو از اول بررسی میکردند و به نظر دیگری میرسیدند.
یکی از موضوعات همین موضوع مقاله است که بنده با استفاده از درس خارج فقه ایشان نوشتم که امیدوارم برای اهل علم قابل استفاده باشد و موجب شناخت بیشتر با ایشان شود.
بنده پی دی اف رو منتشر میکنم، اگر مجلات علمی خواستند منتشر کنند به ادمین کانال پیام بدهند هماهنگ شویم.
در نهایت تاکید میشود این نوشته مثل همه ی نوشته های علمی، برداشت و تقریر بنده از درس معظم له است. یاعلی...
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس دوازدهم اصول فقه
موضوع: «مفهوم وصف؛ آیا تقیید موضوع به وصف بر انتفای سنخ حکم عند انتفاء الوصف دلالت دارد؟ نقد دیدگاه شیخ طوسی و اثبات مبنای عدم مفهوم»
> ... وَالكِلامُ فيهِ في أَنَّ تَقييدَ المَوضوعِ بِوَصفٍ – كَما في قَولِهِ (ع): "في الغَنَمِ السّائِمَةِ زَكاةٌ" – هَلْ يَدُلُّ عَلَی انْتِفاءِ سِنخِ الحُكمِ عَن غَيرِ المَوصوفِ كَالمَعلوفَةِ، أَمْ لا؟
> ذَهَبَ الشَّيخُ الطّوسِيُّ وَجَماعَةٌ مِنَ القُدَماءِ إلَی ثُبوتِ المَفهومِ لِلْوَصفِ، ...»
۱. تحریر محل نزاع و تبیین فرق میان «شخص الحکم» و «سنخ الحکم»
در آغاز باید روشن شود دعوای اصولیون بر سر چیست:
اگر مولا فرمود: «أَكْرِمِ الرَّجُلَ العالِمَ» (مرد دانا را اکرام کن)، همه فقها و عقلای عالم اتفاق نظر دارند که این وجوبِ خاص، شامل «جاهل» نمیشود. یعنی شخص این حکم دایرهاش محدود به عالم است. به این معنا، سالبه به انتفاء موضوع است.
اما نزاع بنیادین در «مفهوم» این است:
آیا از جمله «اکرم الرجل العالم»، عرف این قانون عام را میفهمد که: «اگر مردی عالم نبود، هیچگونه وجوب اکرامی (حتی به خاطر شجاعت، تقوا، سیادت یا هر عنوان دیگری) نخواهد داشت»؟
- اگر بگوییم بله: وصف دارای مفهوم است (نفی سنخ الحکم).
- اگر بگوییم خیر: وصف فقط به ما میگوید این مدال به عالم داده شد، اما زبان جمله نسبت به غیرعالم ساکت و صامت است.
۲. دیدگاه اول: ثبوت مفهوم وصف (دیدگاه شیخ طوسی قدسسره و برخی قدما)
شیخ الطائفه شیخ طوسی در عُدّة الاصول و برخی علمای عامه مانند شافعی معتقدند که وصف مفهوم دارد.
دلیل آنان (تقریر شبهه لغویت قید):
اگر قرار باشد گوسفند معلوفه (علفدستی) نیز زکات داشته باشد، آوردن قید «السّائمة» (چراکننده در دشت) لغو و بیهوده میشد. چرا قانونگذار حکیم فرمود «فی الغنم السائمة زکاة» و نفرمود «فی الغنم زکاة»؟
آوردن وصف نشان میدهد که صفت «سائمه بودن»، دخالت تامه در ثبوت حکم دارد؛ پس با نبود آن، حکم زکات منتفی است.
۳. نقد استدلالی مکتب آیتالله خویی و ابطال مفهوم وصف
محقق خویی با براهین دقیق لفظی و تحلیلی، کلام شیخ طوسی را رد کرده و اثبات میفرمایند که وصف فاقد مفهوم مخالِف است:
الف) نقض قاعده لغویت؛ انگیزههای متعدد برای آوردن وصف
محقق خویی میفرمایند: لازمه لغو نبودن قید این نیست که حتماً مفهوم داشته باشد! ممکن است متکلم وصف را به دهها انگیزه عقلایی دیگر در کلام آورده باشد، از جمله:
1. غالبی بودن صفت: در زمان صدور روایت در حجاز، اکثر قریب به اتفاق گوسفندان در بیابانها چرا میکردند و علفخوار دستی اندک بودند؛ متکلم غالباً موضوع را بر اساس وضعیت موجود وصف میکند.
2. اشاره به تناسب حکم و موضوع: سائمه بودن نشاندهنده کمهزینه بودن نگهداری گوسفند برای مالک است؛ لذا متکلم توجه مخاطب را به حکمت تشریع جلب میکند.
3. مقام تشویق یا اهتمام خاص: متکلم میخواهد اهمیت اکرام دانشمند را برجسته کند، بدون اینکه بخواهد اکرام عادلِ غیردانشمند را تحریم کند.
بنابراین، تا زمانی که احتمالات متعدد عقلایی وجود دارد، ادعای انحصار (که پایه مفهوم است) باطل میشود.
ب) فقدان ربط منطقی میان «علیت» و «وصف»
برخلاف «شرط» که در درسهای گذشته اثبات کردیم به واسطه ادات شرط (مانند «إنْ» و «إذا») رابطهای لزومی و علّی میان شرط و جزا ایجاد میکند، در «وصف» هیچ اداتی برای علیت و انحصار وجود ندارد.
وصف صرفاً قید برای «موضوع» (اسم ذات) است؛ یعنی گستره موضوع را در مرحله تطبیق تنگ میکند، نه اینکه سببیتِ انحصاری برای کل سنخ حکم باشد.
۴. ثمرات و تطبیقات فقهی در استنباط روایات
پذیرش یا رد مفهوم وصف، سرنوشت فتاوای مهمی را تعیین میکند:
1. مثال زکات انعام ثلاث:
در روایت آمده است: «فِي الغَنَمِ السَّائِمَةِ زَكَاةٌ».
- اگر وصف مفهوم داشت: فوراً با تمسک به همین لفظ فتوا میدادیم که در گوسفند معلوفه قطعاً زکاتی نیست.
- اما طبق مبنای محقق خویی (عدم مفهوم): این آیه و روایت نفی زکات از معلوفه نمیکند؛ بلکه برای اثبات عدم زکات در معلوفه، باید سراغ ادله دیگر (نظیر اصالة البرائة یا روایات صریح دیگر) برویم.
2. مثال بیع و طهارت:
اگر دلیلی بگوید: «الماءُ الكَثيرُ لا يَنجُس» (آب فراوان نجس نمیشود)، طبق مبنای حق (عدم مفهوم وصف)، این جمله به خودیِ خود دلالت ندارد که آب قلیل قطعاً نجس میشود؛ بلکه نجاست ماء قلیل را باید از ادله مستقل خودش (مانند مفهوم شرط در «إذا بلغ الماء قدر کر لم ینجسه شیء») اثبات نمود.
🌱@fathi_dars
بسمالله الرحمن الرحیم
درس دوازدهم علم رجال
موضوع: «قاعده جلیله مشایخ الثقات؛ تحلیل کلام شیخ طوسی درباره ابنابیعمیر، صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی (لا یروون و لا یرسلون إلا عن ثقة) و دیدگاه محقق خویی»
> **«قالَ الشَّيخُ الطّوسِيُّ (قُدِّسَ سِرُّهُ) فِي العُدَّةِ:
> "وَإِذا كانَ أَحَدُ الرّاوِيَينِ قَدْ عُرِفَ بِأَنَّهُ لا يَرْوي وَلا يُرْسِلُ إِلّا عَمَّنْ يَوْثَقُ بِهِ كَمُحَمَّدِ بنِ أَبِي عُمَيْرٍ، وَصَفْوانَ بنِ يَحْيى، وَأَحْمَدَ بنِ مُحَمَّدِ بنِ أَبِي نَصْرٍ البَزَنْطِيِّ، وَغَيْرِهِم مِنَ الثِّقاتِ الَّذينَ عُرِفوا بِأَنَّهُم لا يَرْوُونَ إِلّا عَنْ ثِقَةٍ، سُوِّيَ بَيْنَ ما يَرْوُونَهُ مُسْنَداً وَبَيْنَ ما يَرْوُونَهُ مُرْسَلاً..."
>
> وَعَقَّبَ عَلَيْهِ السَّيِّدُ الخوئيُّ (قُدِّسَ سِرُّهُ) في المُعجَمِ قائِلاً:
> "هَذِهِ الدَّعوى غَيْرُ تامَّةٍ؛ فَإِنَّ التَّتَبُّعَ فِي كُتُبِ الحَديثِ يُثْبِتُ بِوُضوحٍ رِوايَةَ هؤُلاءِ الثَّلاثَةِ عَنِ الضُّعَفاءِ وَالمَجاهيلِ، وَلَمْ يَثْبُتِ التِزامُهُم بِأَن لا يَرْووا إِلّا عَنْ ثِقَةٍ، فَلا يُمْكِنُ تَصحيحُ مَراسيلِهِم كَالمُسانيدِ بِمُجَرَّدِ دَعوَى الشَّيخِ رَحِمَهُ اللهُ."»**
۱. صورت مسأله و اهمیت فوقالعاده آن در فقه
هزاران حدیث در کتب اربعه وجود دارد که سند آنها به یکی از این سه فقیه و راوی بزرگ جلیلالقدر میرسد:
1. محمد بن ابیعمیر (متوفای ۲۱۷ هـ)
2. صفوان بن یحیی (متوفای ۲۱۰ هـ)
3. احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی (متوفای ۲۲۱ هـ)
اما این روایات در بسیاری از مواقع «مرسل» هستند؛ یعنی ابنابیعمیر میگوید: *«عن رجل عن الصادق (ع)»* یا *«عن بعض أصحابنا»* یا واسطه را به کلی ذکر نمیکند.
- علت تاریخی ارسال ابنابیعمیر: کتب و یادداشتهای روایی او در دوران هارون و مأمون عباسی (هنگامی که به زندان افتاد و زیر شکنجه شدید بود) یا در خانه پنهان شد و بر اثر باران از بین رفت یا به سرقت رفت. او بعدها احادیث را از روی حافظه نقل میکرد؛ گاه نام راوی را دقیق به یاد نمیآورد و با لفظ «عن رجل» یا «عن غیر واحد» ارسال میکرد.
اگر مبنای مشهور قدما (پذیرش مرسلات ابنابیعمیر و صفوان و بزنطی) را بپذیریم، بخش گستردهای از روایات مرسل فقهی معتبر و حجت خواهند شد. اما اگر کلام مرحوم خویی را بپذیریم، این روایات مرسل از حجیت ساقط میشوند مگر آنکه قرینه معتبری در میان باشد.
۲. ادله مشهور بر پذیرش قاعده «مشایخ الثقات»
مشهور فقها به ادعای شیخ طوسی در *عُدّة الاصول* اعتماد کردهاند و استدلال میکنند:
1. شهادت حسی یا قریب به حس شیخ طوسی: شیخ طوسی از نزدیکترین افراد به دوره قدما بوده و تصریح فرموده که اصحاب امامیه مراسیل این سه تن را به منزله مسانید شمردهاند؛ چون این بزرگان ورع و تقوایی داشتند که اگر از عدالت و وثاقت راوی مطمئن نبودند، از او روایتی دریافت و نقل نمیکردند.
2. حجیت مراسیل به شرط وثاقت واسطهها: وقتی راوی جلیلی التزام داده باشد جز از ثقه نگوید، «رجل» در سند او نیز اجمالاً ثقه خواهد بود.
۳. نقد تحلیلی و ابطال قاعده توسط محقق خویی قدسسره
آیتالله خویی با دقت ریاضیگونه و تتبع در اسناد *معجم رجال الحدیث*، این قاعده را رد میکنند:
اشکال اول: نقض عملی قاعده در اسناد (روایت از ضعفاء)
محقق خویی میفرمایند کلام شیخ طوسی یک حدس و استنباط شخصی است و واقعیت خارجی با آن نمیخواند؛ زیرا تتبع اسناد نشان میدهد این سه بزرگوار در موارد متعددی از افراد ضعیف یا مجهول روایت کردهاند:
- ابنابیعمیر: از راویانی چون علی بن ابیحمزه بطائنی (از سران واقفه و کذاب)، یونس بن ظبیان (غالی و بسیار ضعیف)، و حسن بن علی بن ابیحمزه روایت نقل کرده است.
- صفوان بن یحیی: از راویانی چون علی بن ابیحمزه بطائنی، و اسحاق بن حارث (مجهول) روایت دارد.
- بزنطی: از مفضل بن عمر (با فرض ضعف نزد برخی)، و حسین بن علی بن ابیحمزه نقل حدیث کرده است.
وقتی میبینیم این افراد در موارد مسند از ضعفا نقل کردهاند، چگونه میتوانیم ادعا کنیم که در موارد ارسال، قطعاً و حتماً از ثقه روایت کردهاند؟!
اشکال دوم: معنای «وثاقت» نزد قدما
بر فرض که ابنابیعمیر شیخی را ثقه میدانسته، ممکن است این وثاقت مبتنی بر مبنای خود او در «اصالة العدالة» یا حُسنظن شخصی بوده باشد، در حالی که همان راوی نزد دیگر رجالیون فاسدالمذهب، مجهول یا ضعیف است. بنابراین توثیق مبهم و کلی نمیتواند توثیق خاص و عینی برای ما پدید آورد.
.
.
.
.
اشکال سوم: تفکیک میان «مراسیل» و «مسانید»
محقق خویی میفرماید: وثاقت و جلالت قدر شخص ابنابیعمیر و صفوان و بزنطی فوقالعاده و مسلم است؛ اما عدالت نقلکننده سبب نمیشود که ضعفِ واسطهٔ افتاده در سند جبران شود. تا زمانی که نام واسطه معلوم نباشد، احتمال دارد آن واسطه مجهول یا غیرثقه باشد، و با صرف احتمال، حجت شرعی شکل نمیگیرد.
۴. ثمره فقهی و نتیجه نهایی در مکتب آیتالله خویی
1. روایات مسند این سه بزرگوار:
اگر سندِ روایت تا خود ابنابیعمیر، صفوان یا بزنطی صحیح باشد و راویان بعد از آنها تا معصوم (ع) نیز معلوم و ثقه باشند، روایت در بالاترین درجات صحت قرار دارد.
2. روایات مرسل این سه بزرگوار:
بر خلاف نظر شیخ طوسی، شهید اول و صاحب جواهر، نزد محقق خویی مراسیل ابنابیعمیر و مشایخ ثقات معتبر نیستند و حکم سایر احادیث مرسله (سقوط از درجه حجیت به دلیل انقطاع سند) را دارند، مگر در مواردی که با ادله و شواهد قطعی خارجی جبران شوند.
🌱@fathi_dars