eitaa logo
کلاس مجازی حوزه
43.9هزار دنبال‌کننده
1 عکس
0 ویدیو
1 فایل
در این کانال دروس فقه و اصول و رجال شیخ فرهاد فتحی از اساتید سطوح عالی حوزه قم بارگذاری میشود. ... این کانال تخصصی و به صورت متنی است و فقط طلاب و افرادی که آمادگی فهم این مطالب رو دارند عضو شوند. 🗣️🗣️ ادمین کانال 👇 @mosalmaneagaah
مشاهده در ایتا
دانلود
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس پانزدهم اصول فقه موضوع: «حجیت ظواهر قرآن کریم و نقد دیدگاه اخباریین در تعطیل فهم کلام‌الله» ۱. طرح مسأله و محل نزاع پس از اتمام مباحث الفاظ (اوامر، نواهی، عام و خاص، مطلق و مقید، و مفاهیم)، وارد بخش اصلی علم اصول یعنی «مباحث الحُجَج و الامارات» می‌شویم. نخستین و بنیادی‌ترین مسأله در این بخش، تعیین تکلیف اعتبار و سندیت «کتاب‌الله» (ثقل اکبر) در مقام استنباط احکام شرعی است. مسأله اصولی: آیا فقیه یا مکلف می‌تواند مستقیماً به ظاهر آیات قرآن تمسک جوید و حکم شرعی را از ظهور الفاظ کلام‌الله استنباط کند؟ - جمهور اصولیون: ظواهر قرآن کریم برای تمام کسانی که خطابات متوجه آنان است و بر لغت عرب مسلط هستند، حجت شرعی است. - دیدگاه اخباریین (مانند محدث استرآبادی، صاحب حدائق و دیگران): ظواهر قرآن به تنهایی و بدون ضمیمه شدن تفسیر منصوصِ معصوم (ع)، برای غیر معصومین حجت نیست و تمسک به ظاهر قرآن ممنوع است! ۲. ادله اخباریین بر منع تمسک به ظواهر قرآن اخباریین برای اثبات مدعای خود به چند دسته دلیل تمسک کرده‌اند: 1. شبهه «إنّما یعرف القرآن من خوطب به»: روایاتی که می‌فرماید: قرآن را تنها کسی می‌فهمد که مورد خطاب مستقیم آن بوده است (یعنی پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام). 2. آیه متشابهات: استناد به آیه شریفه: ﴿هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ... وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ﴾ (آل‌عمران/۷) با این ادعا که ظواهر آیات کلاً در زمره متشابهات قرار می‌گیرند و تاویل آن‌ها را فقط خدا و راسخون فی‌العلم می‌دانند. 3. روایات نهی از «تفسیر به رأی»: اینکه فهمیدن آیات توسط خودِ انسان بدون روایت، مصداق بارز تفسیر به رأی و مشمول عقاب اخروی است. 4. وجود ناسخ، منسوخ و مجملات فراوان: به دلیل کثرت عام و خاص، مطلق و مقید، و ناسخ و منسوخ، اعتماد به ظاهر کلام بدون رجوع به شارح آن، فقیه را به ورطه خطا می‌اندازد. ۳. پاسخ‌های محققانه آیت‌الله خویی (قدس‌سره) ایشان در کتاب *البیان* و در مباحث اصول، این ادله را به تفصیل و به صورت فنی ابطال کرده‌اند: الف) ماهیت زبان قرآن؛ کتاب هدایت و بیان قرآن برای عموم مردم نازل شده است: ﴿هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ﴾ (آل‌عمران/۱۳۸) و ﴿بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ﴾. اگر قرار باشد کلامی که برای هدایت و فهم بشر فرستاده شده، ظواهرش لغز و معما باشد و بدون رمزشناسی قابل درک نباشد، با صفت «مبین» و «تبیان لکل شیء» در تعارض است. ب) روایات ارجاع به قرآن و معیار سنجش سنت (احادیث العرض) یکی از قوی‌ترین ادله آیت‌الله خویی، احادیث عرض بر کتاب است: ائمه (ع) در موارد تعارض یا برای سنجش روایات فرموده‌اند: > *«مَا وَافَقَ كِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ، وَ مَا خَالَفَ كِتَابَ اللَّهِ فَاضْرِبُوا بِهِ عُرْضَ الْحَائِطِ»* *(آنچه موافق قرآن بود اخذ کنید و آنچه مخالف قرآن بود به دیوار بکوبید).* اگر ظواهر قرآن برای فقیه مجمل، غیرقابل فهم یا نامعتبر بود، ارجاع دادن به آن به عنوان «سنگ محک» (معیار سنجش حق از باطل) لغو و بی‌معنا می‌بود؛ زیرا چیزی می‌تواند محک واقع شود که خودش فی‌نفسه روشن، آشکار و حجت باشد. ج) پاسخ به شبهه روایات «من خوطب به» آیت‌الله خویی می‌فرمایند این احادیث مربوط به حقایق، باطن، تاویل و اسرار غیبی قرآن است، نه ظواهر عرفی آن. معارف عمیق، بطون قرآن و علم تام به تمام جزئیات وحی منحصراً نزد ثقل اصغر (اهل‌بیت) است؛ اما مدلول ظاهری و عرفی الفاظ برای هر عرب‌زبان و فقیهی که قواعد زبان را بداند، قابل استنباط است. د) حقیقت «تفسیر به رأی» تفسیر به رأی یعنی حمل آیه بر اساس میل شخصی، پیش‌فرض‌های کلامی-فلسفی بدون دلیل، یا استخراج حکمی بدون رعایت قواعد لغت و اصول مفاهمه عرفی. فهمیدن ظاهر لغوی کلام اصلاً «تفسیر» نیست تا بخواهد «تفسیر به رأی» باشد؛ بلکه عمل به قواعد مفاهمه عمومی عقلاست. ۴. شیوه صحیح تمسک به ثقل اکبر بر مبنای حدیث ثقلین آیت‌الله خویی تأکید دارند که حجیت ظواهر قرآن به معنای استغنای از سنت معصومین (ع) نیست؛ بلکه دو ثقل مکمل یکدیگرند: 1. ظاهر آیه حجت است، اما تا زمانی که خاصی یا مقیدی از سوی سنتِ معتبر (اهل‌بیت) نرسیده باشد. 2. فقیه موظف است قبل از صدور فتوا بر اساس عموم یا اطلاق آیه، در احادیث اهل‌بیت تفحص کامل کند تا مبادا عام آیه تخصیص خورده یا مقید شده باشد (*الفحص عن المخصص و المقید*). 3. اما اگر پس از فحص، مخصصی پیدا نشد، تمسک به همان ظاهر آیه شریفه کاملاً حجت، منجز و معذر است. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس پانزدهم علم رجال (مبانی و قواعد استنباط) موضوع: «تحقیق تکمیلی درباره توثیق عام تفسیر علی بن ابراهیم قمی؛ ادله، شواهد بطلان و دیدگاه نهایی مرحوم خویی» ۱. بازخوانی مسأله و اهمیت تفسیر قمی در فقه و حدیث کتاب *تفسیر علی بن ابراهیم القمی* از کهن‌ترین و مشهورترین کتب روایی-تفسیری شیعه در قرن سوم و چهارم هجری است. مرحوم شیخ عباس قمی، صاحب وسائل (شیخ حر عاملی) و گروهی از اعلام، به استناد عبارتی در مقدمه این تفسیر، قائل به «توثیق عام تمام راویان اسنادِ تفسیر قمی» شدند. حتی مرحوم آیت‌الله العظمی خویی در چاپ‌های نخستین *معجم رجال الحدیث*، این توثیق عام را پذیرفته و صدها راوی مجهول را به واسطه واقع شدن در اسناد این کتاب، ثقه اعلام کرده بودند. اما در تحقیقات متأخر و تنقیحِ نهاییِ مبانی، مشخص شد که این قاعده دارای اشکالات بنیادین ساختاری، متنی و نسخه‌شناسی است. در این درس، ادله نفی این توثیق عام را به صورت فنی و به زبان ساده واکاوی می‌کنیم. ۲. استدلال طرفداران توثیق عام (عبارت مقدمه تفسیر) مبنای کسانی که به توثیق عام قائل بودند، این فراز از دیباچه و مقدمه کتاب است: > «... وَ نَحْنُ ذَاكِرُونَ وَ مُخْبِرُونَ بِمَا يَنْتَهِي إِلَيْنَا وَ رَوَاهُ مَشَايِخُنَا وَ ثِقَاتُنَا عَنِ الَّذِينَ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُمْ...» *(...و ما آنچه را که به دستمان رسیده و مشایخ ما و افراد مورد اعتماد ما (ثقاتنا) از امامان واجب‌الاطاعة روایت کرده‌اند، ذکر و گزارش می‌کنیم...)* قائلین به توثیق عام گفتند: علی بن ابراهیم صریحاً شهادت داده که تمام راویان این تفسیر، از مشایخ و «ثقات» هستند؛ بنابراین هر راوی که در سند روایات این تفسیر قرار گرفته، توثیق شده است. ۳. ادله بطلان توثیق عام بر مبنای تحقیق تفصیلی در «مُعجم» مرحوم آیت‌الله خویی و محققان متأخر علم رجال با چند برهان قاطع نشان دادند که تمسک به این عبارت برای اثبات وثاقت راویان کتاب ناممکن است: دلیل اول: ابهام در نگارنده و مؤلف حقیقی مقدمه بررسی‌های نسخه‌شناسی و ساختاری نشان می‌دهد که مقدمه موجود در ابتدای تفسیر، اصلاً نگاشته‌ی خودِ «علی بن ابراهیم قمی» نیست! بلکه کلامِ فردی به نام «ابوالفضل العباس بن محمد بن القاسم بن حمزة بن الإمام موسی بن جعفر (ع)» (یا جامع ناشناخته‌ی کتاب) است که در ابتدای نسخه می‌گوید: *«حدثنا ابوالحسن علی بن ابراهیم...»* وقتی نویسنده مقدمه خود علی بن ابراهیم نباشد بلکه شاگرد یا جامع دیگری باشد که وثاقت و دقت او فی‌نفسه مجهول است، شهادت او بر وثاقت مشایخ فاقد حجیت و اعتبار رجالی است. دلیل دوم: آمیختگی متن با «تفسیر ابی‌الجارود» (اختلاط دو کتاب) کتاب موجود در دست ما، صرفاً تفسیر علی بن ابراهیم نیست، بلکه مرکب از دو کتاب متفاوت است: 1. تفسیر علی بن ابراهیم قمی: روایاتی که او عموماً از پدرش (ابراهیم بن هاشم) نقل می‌کند. 2. تفسیر ابی‌الجارود (زیاد بن منذر): ابوالجارود پیشوای فرقه جارودیه (از فرق زیدیه) است که روایات فراوانی از او در این کتاب درج شده است. جامع کتاب، روایات این دو تفسیر را به هم آمیخته و بدون مرزبندی مشخص تلفیق کرده است. بنابراین، حتی اگر علی بن ابراهیم مشایخ خود را توثیق کرده باشد، این توثیق به هیچ وجه شامل روایات ابوالجارود و طریقِ جامع به او نخواهد شد. دلیل سوم: وجود ضعفاء، مجاهیل و حتی وضّاعین در اسناد کتاب یکی از قوی‌ترین امارات بر نفی ادعای توثیق عام، بررسی میدانی اسناد کتاب است. در اسناد تفسیر موجود، افرادی حضور دارند که در سایر کتب رجالی مسلّم‌الفسق، غالی، کذّاب یا مجهول مطلق هستند. آیا معقول است بگوییم راویانی که نجاشی و کشی آن‌ها را «کذّاب یضع الحدیث» خوانده‌اند، با یک تعبیر کلی در مقدمه‌ای مشکوک، عادل و ثقه شناخته شوند؟! عقلاً و عادتاً چنین تعارضی موجب سقوط دلالت عبارت مذکور است. دلیل چهارم: معنای عرفی عبارت مقدمه (انصراف به مشایخ مستقیم) حتی اگر فرض کنیم مقدمه از خودِ علی بن ابراهیم باشد، عبارتِ: > «رَوَاهُ مَشَايِخُنَا وَ ثِقَاتُنَا...» از نظر قواعد لغت و اصول مفاهمه، نهایتاً به «مشایخ بلاواسطه» (اساتید مستقیم) علی بن ابراهیم برمی‌گردد، نه به تمام سلسله سند تا امام معصوم. سرایت دادن وصف «ثقاتنا» به تمام افراد یک زنجیره سندِ ۵ یا ۶ نفره، خلاف ظاهر لغوی و استعمالات متداول علمای متقدم است. ۴. نظر نهایی مرحوم آیت‌الله خویی و ثمره در فقه مرحوم آیت‌الله العظمی خویی با عنایت به همین ادله محکم تاریخی و رجالی، از رأی اولیه خود که در طبع‌های اول *معجم* ذکر شده بود عدول کردند و در دروس و تحریرهای نهایی فرمودند: > تفسیر قمی موجود، به دلیل عدم اثبات انتساب مقدمه و همچنین اختلاطِ متن با روایات ابوالجارود، صلاحیت ندارد که منشأ «توثیق عام» برای راویان واقع در اسنادش باشد. . . .
. . . ثمره فقهی: اگر در مسأله‌ای فقهی، روایتی تنها از طریق تفسیر قمی وارد شده باشد و در سند آن شخصی باشد که هیچ مدح یا ذم دیگری ندارد، آن روایت به عنوان «ضعیف‌السند» یا «مجهول» شناخته شده و فقیه نمی‌تواند به صرف حضور او در اسناد تفسیر قمی، حکم شرعی الزام‌آور (وجوب یا حرمت) صادر کند. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس پانزدهم فقه استدلالی (کتاب الطهارة) موضوع: «احکام ماء البئر (آب چاه)؛ مسأله طهارت و اعتصام ذاتی، و بررسی استحباب یا وجوب نزح دِلاء (کشیدن دلوها)» ۱. طرح مسأله و تعریف ماء البئر «ماء البئر» در کلام فقها به آبی گفته می‌شود که از زمین می‌جوشد، دارای منبع و ماده طبیعی زیرزمینی است، اما بر روی زمین جاری نمی‌شود؛ بلکه در گودالی محصور است (خواه با حفر دست انسان باشد و خواه طبیعی). دو مسأله بنیادین درباره آب چاه مطرح است: 1. آیا آب چاه جزء «آب‌های معتصم» است و با مجرد ملاقات با نجاست نجس نمی‌شود، یا اینکه مانند آب قلیل به صرف برخورد نجس می‌شود؟ 2. در روایات فراوانی امر شده است که اگر نجاستی (مانند موش، خون، شراب، لاشه حیوان و...) در چاه افتاد، باید تعداد معینی سطل و دلو آب کشیده شود (*نزح الدلاء*). آیا این کشیدن آب، واجب است و برای تطهیر چاه لازم است، یا جنبه استحبابی و نظافتی دارد؟ ۲. دیدگاه قدما در برابر دیدگاه متأخرین (تحول اجتهادی در مسأله) در تاریخ فقه امامیه، این مسأله یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های تکامل اجتهادی به شمار می‌رود: - مشهور قدما (مانند شیخ طوسی، سید مرتضی، شیخ مفید، ابن ادریس): آب چاه با ملاقات نجاست فوراً نجس می‌شود؛ هرچند رنگ و بو و مزه‌اش تغییر نکند! برای پاک شدن آن، باید مقادیر خاصی از دلوها (مثلاً ۴۰ دلو، ۳۰ دلو، کَرشَدن، یا تمام آب چاه کشیده شود) را از چاه تخلیه کرد (*وجوب النزح*). - محقق حلی، علامه حلی و مشهور متأخرین تا امام خمینی و آیت‌الله فاضل: آب چاه ذاتاً «معتصم» است و به صِرف ملاقات با نجاست نجس نمی‌شود مگر آنکه یکی از اوصاف سه‌گانه آن (رنگ، طعم یا بو) به سبب نجاست تغییر کند. دستورات مربوط به کشیدن دلوها نیز حمل بر «استحباب» می‌شود. ۳. ادله فقهی بر اعتصام آب چاه (مختار امام خمینی و آیت‌الله فاضل) مرحوم امام خمینی در *تحریر الوسیله* و آیت‌الله فاضل در *تفصیل الشریعة* اعتصام آب چاه را اثبات می‌کنند: الف) اتصال به ماده و نَبَعان (جوشش طبیعی) آب چاه آبی است که از رگه‌های زمین می‌جوشد و به «ماده» متصل است. در اصول فقه و فقه طهارت، قاعده مسلم این است که: > «کُلُّ ماءٍ لَهُ مَادَّةٌ فَهُوَ مُعْتَصِمٌ» (هر آبی که منبع جوشان زیرزمینی دارد، معتصم است و قدرت مقاومت در برابر نجاسات را دارد). ب) صحیحه ابن ابی‌یعفور از امام صادق (ع) درباره آب چاه و مجاورت آن با راه‌ها و نجاسات سؤال شد؛ حضرت فرمودند: > «مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا يُفْسِدُهُ شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يَتَغَيَّرَ رِيحُهُ أَوْ طَعْمُهُ... لِأَنَّ لَهُ مَادَّةً» *(آب چاه فراخ و گسترده است، هیچ چیزی آن را تباه و فاسد نمی‌کند مگر آنکه بو یا مزه‌اش تغییر کند... زیرا دارای ماده و منبع جوشان است).* تعبیرِ «لأنّ له مادّة» تعلیلی است عام؛ یعنی هر آبی که متصل به زمین باشد، قوامِ اعتصام دارد و تا تغیّر حسی رخ ندهد، طاهر و مطهر باقی می‌ماند. ۴. تحلیل روایات «نزح الدلاء» (چرا امام دستور به کشیدن دلو فرمودند؟) اگر آب چاه معتصم است، پس روایات متعددی که می‌گویند در صورت افتادن نجاست باید ۳۰ دلو یا ۴۰ دلو کشید چه پاسخی دارند؟ پاسخ تحقیقی آیت‌الله فاضل لنکرانی در *تفصیل الشریعة*: 1. جمع عرفی میان ادله: وقتی روایات صریحِ اعتصام (مانند صحیحه ابن ابی‌یعفور) نجاست را منحصر در «تغیّر» می‌کنند، امرهایی که برای کشیدن دلو صادر شده (*انزح منها کذا...*) به قرینه آن روایات صریح، از «ظهور در وجوب» برداشته شده و حمل بر «استحباب مؤکد» و رجحان نظافتی می‌شوند. 2. سیره عقلا در بهداشت: کشیدن دلو برای تخلیه آثار کثافت و خباثت ظاهری است تا طبع انسان از نوشیدن یا وضو با آن متنفر نباشد، نه اینکه آب نجاست شرعی پیدا کرده باشد. ۵. کیفیت تطهیر آب چاه متغیر اگر نجاستی در چاه افتاد و آب آن تغییر کرد (رنگ یا بو یا مزه خون گرفت)، حکم چیست؟ - فتوای امام خمینی و شارح محترم: 1. آب نجس می‌شود و مصرف آن در طهارت جایز نیست. 2. راه تطهیر: باید آن‌قدر آب از چاه کشیده شود تا آب متغیر به کلی خارج گردد و اوصاف نجاست زایل شود، و همزمان آب پاکِ جدید از زمین بجوشد و با آن درآمیزد. به مجرد زوالِ تغییر و آمیختگی با آب تازه جوشیده شده از ماده، چاه خودبه‌خود پاک می‌گردد و نیازی به کشیدن تعداد معینی دلو اضافه نخواهد بود. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس شانزدهم اصول فقه (مباحث حجج و امارات / ثقل اصغر و ابزارهای مشترک) موضوع: «حجیت سنت و خبر واحد؛ بررسی ادله حجیت خبر ثقه چارچوب کلان: جایگاه ثقل اصغر (سنت) در منظومه حدیث ثقلین ۱. طرح مسأله و اهمیت باب خبر واحد پس از اثبات حجیت ظواهر «ثقل اکبر» (قرآن کریم) در درس گذشته، به دومین رکن استنباط یعنی «سنت معصومین (ع)» (ثقل اصغر) می‌رسیم. سنت عبارت است از: «قول، فعل یا تقریر معصوم (ع)». اگر سنت به صورت «خبر متواتر» یا «محفوف به قرائن قطعیه» به دست ما برسد، قطعی‌الصدور است و علم‌آور؛ و حجیتِ قطع ذاتی است و جای بحث ندارد. اما بیش از ۹۵ درصد احکام فقهی که امروز در *کافی*، *تهذیب*، *استبصار* و *من لایحضره الفقیه* داریم، از طریق «خبر واحد» (روایتی که به حد تواتر نرسیده و فی‌نفسه یقین‌آور نیست) به ما رسیده است. سؤال اساسی علم اصول: آیا فقیه می‌تواند در مقام فتوا، به روایتی که تنها یک یا چند راوی ثقه آن را نقل کرده‌اند (و احتمال خطا یا اشتباه در آن عقلاً صفر نیست)، تمسک کند؟ دلیل شرعی بر خروجِ خبر ثقه از تحت اصلِ اولیه «حرمت عمل به غیر علم» چیست؟ ۲. اصل اولی در باب ظنون (حرمت عمل به ظن) قاعده عقلی و قرآنی اولیه این است که عمل به هرچه غیرعلمی است باطل است: ﴿إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا﴾ (یونس/۳۶) و ﴿وَلا تَقْفُ ما لَيسَ لَكَ بِهِ عِلمٌ﴾ (اسراء/۳۶). بنابراین، اثبات حجیت خبر واحد نیازمند یک «دلیل قطعیِ تخصیص‌زننده» است که حجیت تعبدی آن را اثبات نماید. ۳. بررسی و نقد استدلال به «آیه نبأ» در مکتب آیت‌الله خویی مشهور قدما و متأخرین برای حجیت خبر واحد به آیه شریفه ۶ سوره حجرات تمسک کرده‌اند: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ﴾. + استدلال مشهور به مفهوم شرط یا مفهوم وصف: گفته‌اند آیه می‌فرماید: «اگر فاسقی خبری آورد، تحقیق و تبین کنید». - مفهوم جمله: «اگر غیرفاسق (یعنی شخص ثقه و عادل) خبری آورد، نیازی به تحقیق نیست و قول او پذیرفته است». اشکال و مناقشه فنی آیت‌الله خویی بر استدلال به آیه نبأ: حضرت آیت‌الله العظمی خویی با دقت اصولی خاص خود، دلالت آیه نبأ بر حجیت خبر واحد را ناکافی می‌دانند به چند دلیل عمده: 1. سالبه به انتفاء موضوع بودنِ مفهوم: تعلیق حکم بر فاسق در اینجا تعلیق بر صفت غالب است و از قبیل قضایای شرطیه‌ای است که شرط، محقق موضوع است؛ یعنی آمدن خبر توسط فاسق موضوع لزوم تبین است، نه اینکه اگر عادل آمد خبرش مطلقاً حجت تعبدی باشد بدون اعتبار علمیت. 2. اشکال تعلیل (وقوع در جهالت): ذیل آیه تعلیل آمده: ﴿أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ﴾؛ جهالت در لغت و عرف یعنی «عملِ سفیهانه و بدون حجت و عدمِ علم». از آنجا که خبر عادل نیز فی‌نفسه علم‌آور نیست و مفید ظن است، عمل به خبر عادلِ صرف نیز مصداق عمل به جهالت خواهد بود، و علّت، عمومیت دارد و مفهوم را تقیید می‌زند. بنابراین، آیت‌الله خویی معتقدند هرچند آیه نبأ هشداری بر بطلان خبر فاسق است، اما دلیل تامی برای اثبات تعبدی حجیت خبر واحدِ ثقه در تمام ابواب به شمار نمی‌رود. ۴. دلیل عمده و بنیانِ حجیت خبر ثقه: «سیره قطعیه عقلائیه» دلیل اصیل و خلل‌ناپذیری که آیت‌الله خویی بر آن تأکید تام دارند و تمام بار حجیت روایات را بر دوش آن می‌نهند، «سیره عقلائیه ممضات از سوی شارع» است: ارکان استدلال به سیره عقلا: 1. ثبوت سیره عملیه عقلا: بنای تمام خردمندان در سراسر تاریخ، در امور حیاتی، مالی، معیشتی، تجاری و پزشکی خود بر این است که به «خبر انسانِ ثقه، امین و راستگو» اعتماد می‌کنند و آثار واقع را بر آن مترتب می‌سازند. هیچ عاقلی برای درمان فرزندش به دنبال تواتر پزشکان نمی‌گردد، بلکه به گزارش یک پزشک متخصصِ موثق اعتماد می‌کند. 2. عدم ردع و منع از سوی شارع (سکوت و امضاء): رئیس عقلا، شارع مقدس است. ائمه اطهار (ع) در متن همین جامعه عقلایی زندگی می‌کردند. شیعیان در اقصی‌نقاط جهان اسلام (خراسان، ری، یمن، مصر) به معصوم دسترسی مستقیم نداشتند و امور دینشان را از روات ثقه می‌پرسیدند. اگر شارع این روش عمومی عقلایی را در امور شرعی حرام و نامعتبر می‌دانست، موظف بود با صدای رسا، با کلمات اکید و متواتر جلوی آن را بگیرد و بگوید: «خبر واحدِ ثقات در دین من اعتبار ندارد». در حالی که نه تنها هیچ نهی و ردعی نرسیده، بلکه... . . .
. . . 3. تأیید و ارجاع صریح امامان به روات: ائمه اطهار شیعیان را مکرراً به افراد موثق ارجاع می‌دادند؛ مانند ارجاع امام رضا (ع) به *زکریا بن آدم* («فَإِنَّهُ الْمَأْمُونُ عَلَى الدِّينِ وَ الدُّنْيَا»)، ارجاع به *یونس بن عبدالرحمن*، و تعبیر معروف: «لَا عُذْرَ لِأَحَدٍ مِنْ مَوَالِينَا فِي التَّشْكِيكِ فِيمَا رَوَاهُ ثِقَاتُنَا». ۵. نتیجه مکتب اصولی آیت‌الله خویی: معیار «خبر ثقه» است نه «خبر عادل» یکی از ثمرات بسیار حیاتی این مبنا این است: - کسانی که به آیات تمسک می‌کردند، حجیت را محدود به «خبر عادلِ امامی» می‌دانستند. - اما بر اساس سیره عقلا، آنچه موضوع حجیت و اعتبار است، «وثاقت و صداقت در نقل خبر» (خبر ثقه) است، نه عدالت باطنی یا امامی بودن! عقلا به فردی که راستگوست و در گزارشگری خیانت و اشتباه نمی‌کند اعتماد می‌کنند، حتی اگر مذهب فاسدی داشته باشد (مانند ثقاتِ واقفیه یا فطحیه مثل عمار ساباطی یا سکونی). به همین دلیل است که آیت‌الله خویی در فقه و رجال، «موثقات» (روایاتی که راویان غیرامامی اما کاملاً راستگو دارند) را هم‌تراز با «صحاح» حجت شرعی می‌دانند. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس شانزدهم علم رجال موضوع: «تحلیل و ارزیابی اعتبار توثیقات عامه؛ اعتبارسنجی مشایخ الثقات (ابن ابی‌عمیر، صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی) و بررسی قاعده "لایروون و لایرسلون الا عن ثقة"» ۱. طرح مسأله: توثیقات عامه در برابر توثیقات خاصه در علم رجال، راویان از دو مسیر احراز وثاقت می‌شوند: 1. توثیق خاص: تصریح قدما بر وثاقت شخص خاص (مانند اینکه نجاشی یا شیخ طوسی تصریح کنند: «زرارة بن اعین ثقةٌ عین»). 2. توثیق عام: قواعد و عناوینی کلی که به استناد آن‌ها، گروهی از روات به صورت دسته‌جمعی توثیق می‌شوند (مانند مشایخ الثقات، اصحاب اجماع، روات کامل الزیارات و...). یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین قواعد توثیق عام در فقه و رجال شیعه، قاعده منسوب به «مشایخ ثقات ثلاث» (سه فقیه و محدث برجسته عصر امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام: محمد بن ابی‌عمیر، صفوان بن یحیی، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی) است. پرسش کلیدی: اگر این سه بزرگوار حدیثی را به شکل «مرسل» (بدون ذکر واسطه) نقل کنند، یا واسطه‌ای را نام ببرند که در کتب رجالی مجهول‌الحال یا بی‌نام است، آیا مراسیل و روایات آنان به اعتبار مقام علمی‌شان در حکم روایت «صحیح السند» و مسند است؟ ۲. منشأ قاعده در کلام شیخ طوسی (ره) ریشه این قاعده به عبارت مشهور شیخ‌الطائفه شیخ طوسی در کتاب شریف *العُدّة فی أصول الفقه* بازمی‌گردد. شیخ طوسی می‌نویسد: طائفه امامیه مراسیل بزرگانی همچون ابن ابی‌عمیر، صفوان بن یحیی و احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی و دیگر ثقاتی را که عادت ندارند مگر از افراد موثق روایت کنند («سَوَّتِ الطَّائِفَةُ بَيْنَ مَا يَرْوِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ وَ صَفْوَانُ بْنُ يَحْيَى وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ... وَ بَيْنَ مَا أَسْنَدُوهُ، لِأَنَّهُمْ لَا يَرْوُونَ وَ لَا يُرْسِلُونَ إِلَّا عَنْ ثِقَةٍ») مانند مسانید آن‌ها پذیرفته‌اند. بر پایه این کلام شیخ طوسی، جمع کثیری از قدما و متأخرین قائل شدند: - مراسیل این سه نفر، حجةٌ کالمسند (حجت است مانند روایات مسند). - هر راوی ناشناخته‌ای که شیخِ روایتِ این سه نفر قرار گیرد، خودبه‌خود توثیق می‌شود. ۳. نقد و مناقشه موشکافانه آیت‌الله العظمی خویی (رد قاعده کلی) حضرت آیت‌الله خویی در مقدمه وزین *معجم رجال الحدیث* با تطبیق دقیقِ استقرایی و آماری، این ادعای عام را نمی‌پذیرند و آن را از جهات گوناگون رد می‌کنند: الف) بطلان از جهت استقراء و نقض موارد متعدد خارجی آیت‌الله خویی می‌فرمایند: ادعای «لایروون الا عن ثقة» با واقعیت‌های موجود در کتب اربعه و اسناد روایات ناسازگار است؛ زیرا با تتبع در اسناد می‌بینیم که همین سه بزرگوار در موارد متعددی از افراد ضعیف، فاسدالمذهب یا حتی کذابین روایت کرده‌اند! - نمونه‌ها در رجال: - روایتِ محمد بن ابی‌عمیر از افرادی چون *علی بن ابی‌حمزه بطائنی* (سرکرده واقفیه و کسی که به کذب متهم است)، *وهب بن وهب قرشی (ابوالبختری)* که به جعل حدیث معروف است، و *یونس بن ظبیان* (غالی و ضعیف‌الحدیث). - روایتِ احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی از افرادی همچون *مفضل بن صالح (ابوجمیله)* که در رجال تضعیف شده است. وقتی نقض‌های آشکار در موارد مسند وجود دارد، کشف می‌شود که تعبیر «لایروون و لایرسلون الا عن ثقة» کلیت و قاعده تخلف‌ناپذیر عقلایی یا تاریخی ندارد. ب) تفاوت وثاقت در نظر راوی با وثاقت در موازین رجالی آیت‌الله خویی توضیح می‌دهند: حتی اگر فرض کنیم ابن ابی‌عمیر یا صفوان تنها از کسانی روایت می‌کردند که از نظر خودشان در آن مقطع زمانی ثقه بودند، این وثاقت مبتنی بر اجتهاد شخصی یا حدس خود آنان بوده است (مثلاً بر اساس اصالة العدالة یا حسن ظاهر ظاهری)، در حالی که برای مجتهد بعدی، توثیق مبتنی بر اجتهاد دیگران کفایت نمی‌کند و باید وثاقت از روی حس و شهادت معتبر تاریخی اثبات گردد. ج) عدم تسالم اصحاب و فتوای مشهور اگر تسالم طائفه بر پذیرش مراسیل ابن ابی‌عمیر واقعیت داشت، باید فقهای متقدم همچون شیخ مفید، سید مرتضی و حتی خود شیخ طوسی در کتاب‌های فقهی‌شان (مثل *الاستبصار* و *التهذیب*) روایات مرسل آنان را رد نمی‌کردند؛ در حالی که در موارد متعددی خود شیخ طوسی برای رد استدلال خصم، روایت مرسل ابن ابی‌عمیر را با تعبیر «هذا خبرٌ مرسل» از درجه اعتبار ساقط دانسته است. ۴. تفکیک تاریخی در ماجرای «مراسیل ابن ابی‌عمیر» (مسأله از بین رفتن کتب) یکی از دلایلی که برای مراسیل ابن ابی‌عمیر ذکر کرده‌اند این است که در دوران هارون‌الرشید یا مأمون، وی زندانی شد و کتاب‌های حدیثی او در حبس یا در اثر رطوبت باران تلف شد؛ لذا پس از آزادی، به حافظه خود متکی شد و اسناد را ساقط کرد و به صورت مرسل نقل فرمود. . . .
. . . دیدگاه آیت‌الله خویی در *معجم*: این واقعه تاریخی فضیلت اخلاقی و صداقت عظیم ابن ابی‌عمیر را اثبات می‌کند؛ اما مشکل اساسی این است که عدم ذکر نام واسطه، احتمالِ وجود یک راوی ضعیف یا ناشناس را در میان ابن ابی‌عمیر و امام (ع) برطرف نمی‌کند. در نتیجه، از منظر صناعت استنباط فقهی، روایت مرسل حتی از ابن ابی‌عمیر فاقد شرط حجیت سند (اتصال سند از طریق ثقات) خواهد بود. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس شانزدهم فقه استدلالی (کتاب الطهارة) موضوع: «احکام ماء جاری (آب جاری)، شروط اعتصام و الحاق آب لوله‌کشی شهری به آب جاری» ۱. طرح مسأله و تعریف ماء جاری در ابواب طهارت، پس از فراغت از احکام آب مطلق، آب کُر و آب چاه، نوبت به بررسی «ماء الجاری» می‌رسد. آب جاری یکی از بارزترین مصادیق «آب معتصم» در فقه امامیه است؛ اما فقها پیرامون ماهیت و قیود آن بحث‌های دقیق لغوی و صناعی مطرح کرده‌اند: - آیا صرفِ حرکت و روان بودن آب بر روی زمین، آن را «جاری» می‌کند (مانند آبی که از ناودان یا تانکر می‌ریزد)؟ - یا اینکه آب جاری متقوم به داشتن یک «ماده و منبع جوشان طبیعی» است؟ - حکم آب‌های لوله‌کشی شهری و خانگی امروز، در تطبیق با موازین فقهی چیست؟ ۲. ارکان و شروط صدق ماء جاری در مبنای امام خمینی و آیت‌الله فاضل مرحوم امام در *تحریر الوسیله* و آیت‌الله فاضل لنکرانی در *تفصیل الشریعة*، برای ترتب آثار فقهی بر آب جاری، ارکان زیر را لازم می‌دانند: 1. داشتن ماده و منبع جوشان (نَبَعان من الأرض): ماده طبیعی زیرزمینی رکن رکین آب جاری است. بنابراین، آبی که روی زمین روان است ولی جوشش طبیعی ندارد (مانند برف‌های ذوب‌شده‌ای که روی زمین سرازیر شده، یا آبی که از یک حوض به بیرون سرریز می‌کند)، حکم آب جاری را ندارد، بلکه اگر به مقدار کُر نباشد، با ملاقات نجاست فوراً متنجس می‌شود. 2. سیلان و جریان ولو به نحو یسیر: آب باید به گونه‌ای از منبع خارج شود و بر روی زمین حرکت داشته باشد که عرفاً به آن «جاری» بگویند؛ هرچند این جریان با شیب ملایم یا با سرعت اندک باشد. 3. عدم انقطاع ماده: اتصال آب روی زمین به منبع جوشان باید مستمر باشد؛ اگر اتصال قطع شود، آب جداشده استقلال می‌یابد و تابع احکام کر یا قلیل می‌شود. > نکته مهم: در آب جاری، رسیدن حجم آب به حد «کُر» شرط نیست؛ حتی اگر آبِ یک چشمه کوچک بسیار باریک باشد، مادامی که متصل به منبع جوشان است، دارای اعتصام بوده و با ملاقات نجاست نجس نمی‌شود مگر آنکه متغیر گردد. ۳. دلیل اعتصام ماء جاری دلیل اصلی فقهی بر اعتصام آب جاری، علاوه بر اولویت آن نسبت به ماء البئر و سیره قطعیه متشرعه، روایات متعددی از ائمه اطهار (ع) است: صحیحه حنان بن سدیر: از امام صادق (ع) درباره حیوانی مرده که در آب چشمه یا نهری افتاده است سؤال شد؛ حضرت فرمودند: > «إِذَا كَانَ الْمَاءُ جَارِياً لَمْ يُنَجِّسْهُ شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يَتَغَيَّرَ طَعْمُهُ أَوْ رِيحُهُ أَوْ لَوْنُهُ» *(هرگاه آب جاری باشد، هیچ چیز آن را نجس نمی‌کند، مگر اینکه مزه، بو یا رنگ آن تغییر یابد).* اطلاق این روایت صراحت دارد که مدار عدم انفعال، صفتِ «جریان همراه با ماده» است، بدون اینکه شرط حجم (کُر بودن) مطرح شده باشد. ۴. حکم فقهی آب لوله‌کشی منازل و شهرها (مسأله مستحدثه) یکی از کاربردی‌ترین ثمرات این بحث در فقه معاصر، کیفیت بررسی و الحاق آب لوله‌کشی شهری به اقسام میاه است. تحلیل اجتهادی آیت‌الله فاضل در *تفصیل الشریعة*: آب لوله‌کشی از مخازن اصلی، تصفیه‌خانه‌ها و سدها یا چاه‌های عمیق از طریق شبکه‌ای از لوله‌ها به شیرهای آب منازل می‌رسد: 1. حکم الحاق: اگر مخزن پشت لوله‌ها یا اتصال زنجیره‌ای آن به مقدار «کُر» باشد (که نوعاً در مخازن شهری به میلیون‌ها لیتر می‌رسد)، آبی که از شیر آب خارج می‌شود در حکم «ماء کُرّ و ماء جاری» است. 2. آثار عملی فقهی: - اعتصام کامل: اگر قطره‌ای خون یا نجاست به آبی که مستقیماً از شیر باز است بخورد، تا زمانی که رنگ، بو یا مزه عوض نشود، نجس نمی‌شود. - تطهیر بدون تعدد غسل: چیزی که با بول نجس شده و در آب قلیل نیازمند دو بار شستن و غساله است، زیر آب لوله‌کشی به مجرد زوال عین نجاست و فراگرفتن آب، پاک می‌شود و نیاز به فشار دادن یا دوبار شستن ندارد (مگر در موارد خاص که برخی فقها احتیاط کرده‌اند). - تطهیر ظروف متنجس: ظروف نجس با قرار گرفتن در زیر شیر آب باز و زوال عین نجس، فوراً طاهر می‌شوند و حکم آب قلیل بر آن‌ها بار نیست. ۵. کیفیت تطهیر آب جاری در صورت وقوع نجاست و تغیر اگر حجم نجاست به قدری زیاد باشد که بو یا رنگ یا مزه نهر و آب جاری تغییر کند: 1. همان مقداری از آب که دچار تغیر حسی شده، متنجس و حرام‌الاستعمال است. 2. بخشی از آب که بالادست نجاست است و تغییر نکرده، طاهر و معتصم باقی می‌ماند. 3. نحوه پاک شدن آبِ متغیر: هرگاه نجاست متوقف شود و آبِ پاک و پیوسته‌ای که از منبع می‌جوشد بر روی این آب متغیر سرازیر شود، به طوری که بوی بد یا رنگ نجس از بین برود و استهلاک رخ دهد، آب متغیر فوراً طاهر و پاک‌کننده می‌گردد. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس هفدهم اصول فقه (مباحث حجج و امارات / ثقل اصغر و ابزارهای مشترک) ۱. طرح مسأله و جایگاه تعارض در فقه استنباطی در درس گذشته اثبات کردیم که «خبر ثقه» به دلیل سیره عقلا و امضای شارع حجت است. اما فقیه در میدان عمل و استنباط با پدیده‌ای فراگیر روبه‌رو می‌شود: گاه دو روایت معتبر در یک مسأله به دست ما می‌رسد که مفاد یکی، نفی مفاد دیگری است؛ مثلاً روایتی می‌گوید نماز جمعه در عصر غیبت واجب تعیینی است و روایتی دیگر دلالت بر حرمت یا عدم وجوب آن دارد. در این میان، قاعده‌ای بسیار مشهور بر سر زبان‌ها افتاده که حتی به عنوان ضرب‌المثل اصولی شناخته می‌شود: > «الْجَمْعُ مَهْمَا أَمْكَنَ أَوْلَى مِنَ الطَّرْحِ» *(جمع کردن میان دو دلیل تا جایی که امکان دارد، بهتر از کنار گذاشتن و اسقاط یکی از آن‌هاست).* پرسش کلیدی درس: آیا این قاعده به صورت مطلق کلیت دارد؟ آیا فقیه حق دارد با هر توجیه یا تأویل تبرعی و خودساخته، میان دو روایت متعارض صلح برقرار کند تا روایتی طرد نشود، یا این قاعده مرز و معیار مشخصی دارد؟ موضع نقادانه آیت‌الله العظمی خویی چیست؟ ۲. تفکیک بنیادین: «تعارض مستقر» در برابر «جمع عرفی» (ورود و تخصص) پیش از ورود به نقد قاعده، باید دو ساحت بنیادین را از هم تفکیک کرد: 1. جمع عرفی (تعارض بدوی و غیرمستقر): مواردی که نزد اهل زبان و عرف، تعارضِ حقیقی به شمار نمی‌آید؛ زیرا یکی از دو کلام قرینه تفسیر کلام دیگر است. این جمع عرفی بر سه قسم است: - تخصیص عام به خاص: (مثلاً: «أکرم العلماء» و «لا تکرم الفساق منهم»؛ عرف خاص را قرینه عام می‌داند). - تقیید مطلق به مقید: (مثلاً: «أعتق رقبة» و «أعتق رقبة مؤمنة»). - حکومت و ورود: (جایی که یک دلیل ناظر بر دلیل دیگر بوده و موضوع یا حکم آن را تبیین یا تحدید می‌کند؛ مانند ادله «لا ضرر»). *در این موارد، جمع عرفی کاملاً حجت و مقبول است و هیچ اصولی‌ای در آن تردید ندارد.* 2. تعارض مستقر (حقیقی): جایی است که دو دلیل در یک موضوع واحد، به نحو تناقض یا تضاد حکم می‌کنند و عرف هیچ‌کدام را قرینه بر دیگری نمی‌داند؛ مثلاً یک دلیل می‌گوید فعل الف «واجب» است و دیگری می‌گوید همان فعل «حرام» است، بدون هیچ قید یا قرینه‌ای. ۳. نقد صریح و موشکافانه آیت‌الله خویی بر قاعده «الجمع مهما امکن» آیت‌الله العظمی خویی با دقت بی‌نظیر اصولی خود، اطلاق این قاعده را به شدت رد می‌کنند و آن را فاقد مدرک و حجیت شرعی می‌دانند؛ ایشان مسأله را در چند محور تبیین می‌فرمایند: الف) بطلان «جمع تبرّعی» (تأویل بدون قرینه) برخی فقهای متقدم برای اینکه به این قاعده عمل کنند، دست به جمع‌های تبرعی می‌زدند؛ مثلاً وقتی دلیلی می‌گفت «افعل» (ظاهر در وجوب) و دلیل دیگر می‌گفت «لا تفعل» (ظاهر در حرمت)، بدون هیچ شاهدی می‌گفتند: اولی را حمل بر استحباب و دومی را حمل بر کراهت می‌کنیم! پاسخ آیت‌الله خویی: این کار، خروج از موازین ظهورات است. حجیت کلام به «ظهور عرفی» آن است. وقتی شما لفظی را بدون قرینه لفظیه یا عقلیه بر معنای خلاف ظاهر حمل می‌کنید، در حقیقت کلام معصوم را از ظهور انداخته‌اید. جمعی که شاهد و قرینه عرفی ندارد، نوعی حدس و استحسان شخصی است و بدتر از طرح دلیل است؛ چون به هر دو دلیل معنایی نسبت داده شده که ظاهر کلام نبوده است! ب) عدم وجود نص روایی برای قاعده این جمله (الجمع مهما امکن اولی من الطرح) روایت یا کلام معصوم نیست؛ بلکه سخنی است که نخستین بار در کلمات علمای اهل سنت (مانند ابن حاجب و فخر رازی) مطرح شد و سپس به تدریج وارد کتب اصولی شیعه گردید و برخی پنداشتند قاعده‌ای تعبدی است. ج) تنافی با روایات علاجیه (اخبار علاج باب تعارض) ائمه اطهار (ع) در احادیث متعدد (مانند *مقبوله عمر بن حنظله* و *مرفوعه زراره*) برای علاج دو خبر متعارض، نسخه مشخص ارائه داده‌اند: 1. ابتدا به دنبال مرجحات بروید (شهرت روایی، موافقت با کتاب‌الله و مخالفت با عامه). 2. اگر هیچ مرجحی نبود، دستور به تخییر یا توقف و تساقط داده‌اند. اگر قاعده «الجمع اولی من الطرح» قاعده‌ای معتبر بود، ائمه باید می‌فرمودند: «هرگاه دو روایت ناسازگار یافتید، خودتان به هر نحو ممکن میانشان جمع کنید»؛ در حالی که ائمه هرگز چنین دستوری ندادند و مستقیماً شیعه را به مرجحات سندی و مضمونی یا تساقط سوق دادند. . . .
۴. ضابطه نهایی در مکتب آیت‌الله خویی: «الجمع العرفی هو المتعیّن» نتیجه تحقیق اصولی حضرت آیت‌الله خویی این است که قاعده مذکور باید به صورت زیر اصلاح و بازنویسی شود: > «الْجَمْعُ الْعُرْفِيُّ وَحْدَهُ هُوَ الْمُتَعَيَّنُ، وَ أَمَّا الْجَمْعُ التَّبَرُّعِيُّ فَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ بَلْ هُوَ سَاقِطٌ.» یعنی: - اگر جمع، عرفی و مقبول نزد عقلا باشد (تخصیص، تقیید، اَظهر و ظاهر، حکومت و ورود): جمع کردن واجب است و نوبت به تعارض و اخبار علاجیه نمی‌رسد. - اگر جمع، تبرعی و محتاج تأویل بی‌دلیل باشد: دو دلیل در مدلول خود تساقط می‌کنند یا باید طبق اخبار علاجیه، بر اساس مرجحات عمل کرد و اگر مرجحی نبود، حکم به تساقط و رجوع به اصول عملیه (برائت، استصحاب و...) نمود. 🌱@fathi_dars
بسم‌الله الرحمن الرحیم درس هفدهم علم رجال موضوع: «تحلیل و ارزیابی وثاقت عمومی اصحاب اجماع؛ بررسی معنای دقیق عبارت کشی "أصحاب أبي عبد الله (ع) أجمعوا على تصحيح ما يصح عنهم"» ۱. طرح مسأله و اهمیت «اصحاب اجماع» پس از بررسی مشایخ ثقات، به دومین و مهم‌ترین قاعده توثیق عام در علم رجال شیعه می‌رسیم: «اصحاب اجماع». مرحوم ابوعمرو کشی در کتاب شریف *رجال الکشی* در سه فراز مجزا، نام ۱۷ نفر از برجسته‌ترین اصحاب امام باقر، امام صادق، امام کاظم و امام رضا (علیهم‌السلام) را ذکر می‌کند و درباره آنان تعابیر خاصی به کار می‌برد (۶ نفر از اصحاب امام باقر و صادق، ۶ نفر از اصحاب امام صادق، و ۵ نفر از اصحاب امام کاظم و رضا علیهم‌السلام). مثلاً در حق گروه دوم می‌نویسد: > *«أجماعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَى تَصْدِيقِ هَؤُلَاءِ الْأَوَّلِينَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) وَ انْقَادُوا لَهُمْ بِالْفِقْهِ، فَقَالُوا: أَفقهُ الْأَوَّلِينَ سِتَّةٌ...»* *(گروه شیعه بر تصدیق این گروه اول از اصحاب امام صادق (ع) اجماع کردند و در فقه تسلیم آنان شدند و گفتند: فقیه‌ترین پیشینیان شش نفرند...)* پرسش کلیدی و سرنوشت‌ساز در فقه و رجال: مراد از این اجماع چیست؟ آیا این تعابیر به معنای «توثیقِ تک‌تک این ۱۷ نفر» است (یعنی هر روایتی که این افراد نقل کنند، مطلقاً صحیح و معتبر است)، یا معنای دیگری دارد؟ ۲. دیدگاه مشهور متأخرین (اجماع بر توثیق اشخاص) بسیاری از محدثان و فقهای متأخر (مانند علامه حلی، محقق استرابادی و برخی اصولیون) معتقد شدند که عبارت کشی دلالت بر توثیق شخصِ این راویان دارد. بر این اساس نتیجه گرفتند: - هرگاه یکی از اصحاب اجماع (مانند زرارة بن أعین، محمد بن مسلم، صفوان بن یحیى، جمیل بن دراج و...) روایتی را نقل کند، سند آن روایت از طرف شخصِ راوی کاملاً تایید شده است و نیازی به بررسی سندِ ما بینِ ما و او (یا سند منتهی به او) نداریم. ۳. نقد موشکافانه و تحقیق بنیادین آیت‌الله العظمی خویی (رد توثیق شخصی) حضرت آیت‌الله العظمی خویی در مقدمه *معجم رجال الحدیث* با دقت صناعی بی‌نظیری، این نظریه را به شدت رد می‌کنند و اثبات می‌نمایند که اجماع کشی دلالت بر توثیقِ شخصِ این افراد ندارد؛ بلکه مفاد آن کاملاً چیز دیگری است. ادله آیت‌الله خویی بر این مدعا عبارتند از: الف) دلالت لفظی عبارت کشی بر «تصدیق روایت»، نه «توثیق راوی» کشی در عبارات خود تعابیری چون «أجماعَتِ الْعِصَابَةُ عَلَى تَصْدِيقِ هَؤُلَاءِ» یا «على تصحيح ما يصح عنهم» به کار برده است. - تفاوت تصدیق و توثیق: «توثیق» یعنی گواهی دادن به عدالت و صداقتِ ذاتیِ یک شخص (اینکه او دروغ نمی‌گوید). اما «تصدیق» یعنی گواهی دادن به صحتِ آنچه از او نقل می‌شود. ممکن است راوی ذاتاً در برخی شرایط مجهول‌الحال یا دارای ضعفِ مذهبی باشد، اما طایفه شیعه بر این باور باشند که وقتی او روایتی را نقل می‌کند، به دلیل دقتِ ضبط و صحت نقل، آن روایت دست‌نخورده و درست به دست ما رسیده است. ب) وجود افراد ضعیف یا مجهول در میان اصحاب اجماع اگر قرار باشد اصحاب اجماع به معنای توثیقِ قطعی و همه‌جانبه اشخاص باشد، با مشکلی جدی روبه‌رو می‌شویم؛ زیرا در میان این ۱۷ نفر، کسانی هستند که در کتب رجالی درباره وضعیتِ اولیه‌ی آنان بحث و مناقشه وجود دارد، یا در سند روایاتشان ضعف‌هایی دیده می‌شود. اگر اجماع بر توثیق شخص بود، نباید هیچ‌گونه مناقشه‌ای در احوال آنان وجود می‌داشت. ج) مراد از «ما یصح عنهم» چیست؟ آیت‌الله خویی تحلیل بسیار دقیقی از عبارت «تصحيع ما يصح عنهم» ارائه می‌دهند: مراد این است که طایفه امامیه اجماع دارند بر اینکه روایاتِ مسند و صحیحی که از معصوم به این بزرگان رسیده است، از روی دقت نقل شده و دروغ و تحریفی در نقلِ آن‌ها راه نیافته است؛ یعنی اینان در مقام ادا و نقلِ حدیث، «ضبطِ کامل» دارند و روایاتِ مسندِ صحیحِ آن‌ها مورد قبول است. این تعبیر ناظر به مقام نقل و تحمّل حدیث است، نه توثیقِ ذاتیِ تمام ابعاد زندگی راوی. ۴. ثمره بسیار مهم این مبنا در استنباط رجالی با تحلیل دقیق آیت‌الله خویی، این پرسش مطرح می‌شود: پس تکلیف روایات اصحاب اجماع چیست؟ - دیدگاه ایشان: برخلاف تصور عده‌ای، رد کردن «توثیق عامِ شخصیِ اصحاب اجماع» به معنای بی‌اعتباری آنان نیست! نکته اینجاست که: 1. اکثرِ این ۱۷ نفر (مانند زراره، محمد بن مسلم، فضل بن شاذان، صفوان بن یحیی و...) خود به صورت «توثیق خاص» در کتب رجال معتبر شناخته شده‌اند و وثاقتشان قطعی است. . .