در این کانال دروس فقه و اصول و رجال شیخ فرهاد فتحی بارگذاری میشود.
...
این کانال تخصصی است و فقط طلاب و دانشجویان معارف افرادی که آمادگی فهم این مطالب رو دارند عضو شوند.
پس بنابراین اگر بعد چند جلسه مطالب رو نفهمید ، کانال رو ترک کنید چون برای فهم این مطالب پیش نیازهایی ، نیاز است و عموم مردم نمیتونند مباحث رو بفهمند.
کانال رو به دوستانی که علاقمند هستند معرفی کنید.
🌱@fathi_dars
٫
📖 مقدمه برای ورود به مباحث اصولی:
> «منظومه اصولی ثقلین: چگونه با ترازوی اصول فقه ، قرآن و حدیث را بهتر و صحیح بفهمیم؟»
بنده معتقدم باید اصول رو تقسیم بندی دیگری انجام بدیم و شروع آن باید از حدیث متواتر ثقلین باشد و تقسیم بندی رایج موجب شده است، برخی اساسا ربط مباحث رو به استنباط نفهمند زیرا علم اصول فقه اصالتاً ابزار کشف و استنباط مراد خداوند و اهلبیت (ع) است و طبق حدیث شریف ثقلین:
> «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی...»
در این درس مجازی که متنی ارائه میشود و دلیلیش این است وقت کمتری گرفته شود، اصول فقه رو با محوریت کتب آیتالله خویی به زبانی ساده و ساختارمند معماری می کنیم.
لذا ساختار درسهای اصول در کانال به سه بخش بنیادین تبدیل میشود:
1. ثقل اکبر (قرآن کریم): فهم و استنباط از کلامالله.
2. ثقل اصغر (عترت و سنت): فهم و حجیت کلام و سیره معصومین (ع)
3. پیوند دو ثقل و ابزارهای مشترک: قواعد زبانی مشترک، تعارض و اصول عملیه هنگام دسترسی نداشتن به هر دو ثقل.
📖 بخش اول: ثقل اکبر (قرآن کریم)
در این بخش بررسی میکنیم که چگونه با ضوابط اصولی به سراغ قرآن برویم و حدود و مرزهای استنباط از وحی کجاست:
1. حجیت ظواهر قرآن:
* آیا ظاهر قرآن برای همگان حجت است یا فهم آن مختص به معصومین (ع) است؟!
2. محکم و متشابه:
* سازوکار اصولی در ارجاع متشابهات به محکمات.
3. تخصیص و تقیید قرآن به سنت:
* آیا روایات میتوانند عمومات و مطلقات قرآن را تخصیص یا تقیید بزنند؟
4. نسخ در قرآن:
* حقیقت نسخ احکام قرآنی، امکان نسخ قرآن با سنت متواتر یا خبر واحد.
5. عرضه احادیث بر قرآن (قاعده موافقت و مخالفت با کتاب):
* سنجه نهایی برای سنجش روایات، شرط عدم مخالفت حدیث با ظاهر یا روح قرآن کریم است.
📜 بخش دوم: ثقل اصغر (سنت و احادیث عترت)
در این بخش مباحثی قرار میگیرد که اختصاصاً به کلام، فعل، تقریر و راویان اهلبیت (ع) تعلق دارد:
1. حقیقت سنت:
* قول، فعل و تقریر معصوم (ع) و شرایط دلالت هرکدام بر حکم شرعی.
2. مسئله حجیت خبر واحد:
* چرا و چگونه سخن امام که با واسطه چند راوی به ما رسیده برای ما حجت است؟ (بررسی ادله قرآنی و عقلی خبر ثقه در منظر آیتالله خویی).
3. تقریر و سکوت معصوم (ع):
* شرایط کشف رضایت امام از یک رفتار عرفی، ردع (بازداشتن) یا امضا.
4. سیره متشرعه و سیره عقلاء:
* چگونگی اتصال سیره جاری مردم به عصر حضور ائمه (ع) و کشف موافقت معصوم.
5. فهم فضای صدور روایت:
* احکام صادرشده از روی تقیه در برابر احکام واقعی، و قواعد تفکیک آنها.
⚖️ بخش سوم: پیوند دو ثقل و ابزارهای استنباط (مشترکات، تعارض و اصول عملیه)
این بخش شامل ابزارهایی است که هم در متن قرآن و هم در متن حدیث جاری است، یا ناظر به زمان تلاقی و فقدان آنهاست:
الف) ابزارهای فهم متن (زبانشناسی و دلالت مشترک بین قرآن و حدیث):
این مباحث در هر متنی از ثقلین جاری است:
* اوامر و نواهی: دلالت صیغههای امر و نهی بر وجوب و حرمت، مسئله فور و تراخی، اجتماع امر و نهی.
* مفاهیم: شرط، وصف، غایت و حصر (چگونه نکات ناگفته متن را از ساختار جمله کشف کنیم).
* عام و خاص، مطلق و مقید: چگونگی تحدید دایره شمول کلمات قرآنی یا روایی.
* حقیقت و مجاز، وضع و علائم آن: دستیابی به معنای اصیل عصر نزول و صدور.
ب) تعارض و همگرایی دو ثقل (تعادل و تراجیح):
* اگر دو آیه یا دو روایت در ظاهر با هم ناسازگار بودند چه باید کرد؟
* قواعد جمع عرفی (تخصیص، تقیید، حکومت و ورود).
* مرجحات باب تعارض (مخالفت با عامه، موافقت با کتابالله).
ج) هنگامی که کلامی از دو ثقل به ما نرسیده (اصول عملیه):
اگر مجتهد در قرآن و حدیث جستوجو کرد و هیچ دلیلی نیافت (فقدان نص) یا متون مجمل بودند، عقل و شرع چه وظیفهای تعیین میکنند؟
* اصل برائت: قبح عقاب بلا بیان و حدیث رفع (تا حکمی از ثقلین نرسیده، تکلیفی نیست).
* اصل احتیاط: هنگام وجود علم اجمالی و ترس از مخالفت با خواست ثقلین.
* اصل تخییر: در تنگنای دوران امر بین محذورین.
* اصل استصحاب: امتداد دادن حالت یقین پیشین در شرایط شک، تا رسیدن دلیل معتبر.
🌱@fathi_dars
\
🎙️ متن درس اول
بسمالله الرحمن الرحیم
موضوع: مدخل علم اصول؛ حقیقت، غایت و جایگاه آن در منظومه ثقلین.
۱. طرح مسئله و مقدمه
رسول گرامی اسلام (صلیالله علیه و آله) مسیر هدایت امت را در بیان جاودان ثقلین ترسیم فرمودند:
> «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي، مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَداً...»
پرسش بنیادین این است:
ما در عصر غیبت چگونه میتوانیم به کتاب و عترت «تمسک» بجوییم و مراد واقعی شارع مقدس را از لابلای آیات و روایات استنباط کنیم؟!
پاسخ این است: فهم دقیق کلام خدا و معصومین (ع) نیازمند قواعد سنجش، موازین زبانی و اصول عقلایی است. دانشی که این قواعد را برای ما منقح و آماده میکند، «علم اصول فقه» نام دارد. اصول، ابزار اجتهاد و چراغ راه ورود به اقیانوس کتاب و سنت است.
۲. تعریف علم اصول
برخی اصولیون علم اصول را چنین تعریف میکردند:
*«العلم بالقواعد الممهَّدة لاستنباط الأحکام الشرعیة»* (دانشِ قواعدی که برای استنباط احکام شرعی آماده شده است).
مرحوم محقق خویی (قدّسسرّه) در *محاضرات فی أصول الفقه* و *مصباح الأصول* بر این تعریف سنتی اشکال وارد میکنند و میفرمایند این تعریف مانع اغیار نیست؛ زیرا قواعد فقهی (مانند قاعده طهارت یا لاضرر) و حتی علم لغت و رجال هم در استنباط حکم شرعی به کار میروند، اما علم اصول نیستند.
ایشان تعریف را دقیق و منقح ساخته و میفرمایند:
> «هو العلم بالقواعد التی تقع بنفسها فی طریق استنباط الأحکام الشرعیة الإلهیة من دون حاجة إلی ضمّ ضمیمة اصولیة اخری»
> *(علم اصول، مجموعه قواعدی است که خودش مستقیماً و بدون نیاز به قاعده اصولی دیگر، کبرای قیاس استنباط قرار میگیرد تا حکم شرعی کلی را نتیجه دهد).*
💡 توضیح به زبان ساده:
در علم اصول، ما قواعدی کلیدی میسازیم که وقتی در کنار یک آیه یا روایت قرار میگیرند، مستقیماً حکم شرعی را روشن میکنند:
* صغری (از متن وحی): آیه شریفه میفرماید: «أَقِیمُوا الصَّلَاةَ» (امر به نماز).
* کبری (قاعده اصولیِ منقح در مکتب اصولیون): صیغه امر عقلاً و عرفاً دلالت بر وجوب دارد (*صیغة إفعل تدل علی الوجوب*).
* نتیجه (حکم شرعی): نماز واجب است.
۳. موضوع علم اصول و دفع یک نزاع تاریخی
یکی از مباحث طولانی در کتب قدما، تعیین «موضوع مشخص» برای علم اصول بود (مثلاً اینکه موضوع اصول، ادله اربعه یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل است بما هی ادله یا بما هی هی).
مبنای آیتالله خویی (ره):
ایشان این بحث را تا حد زیادی زاید میدانند و بر پایه یک اصل منطقی میفرمایند:
هیچ برهان عقلی وجود ندارد که هر علمی لزوماً باید دارای یک «موضوع واحد مشخص» باشد تا از عوارض ذاتی آن بحث شود؛ بلکه وحدت و هویت هر علم به «غایت و هدف» آن است. هدف علم اصول مشخص است: «شناخت راههای معتبر برای اثبات تکالیف الهی و معذوریت در برابر پروردگار». بنابراین هر قاعدهای که ما را به کشف حجت الهی از ثقلین برساند، مسئله اصولی است.
۴. تفکیک مسئله اصولی از مسئله فقهی و رجالی
برای اینکه ذهن طلبه و پژوهشگر دچار خلط مباحث نشود، تفاوت این سه ساحت را منقح میکنیم:
| رجال | احراز وثاقت و اعتبار آورنده و راویِ پیام | «زرارة بن أعین ثقة أم لا؟» |
| اصول | تعیین اعتبار و ضابطه دلالت و نوع حجت | «آیا خبر ثقه حجت است؟» / «آیا امر دلالت بر وجوب دارد؟» |
| فقه | دستیابی به خودِ حکم عمل مکلف | «نماز جمعه در عصر غیبت واجب است یا مستحب؟»
📌 چکیده و ثمره درس اول برای کانال:
1. غایت اصول: ابزار فهم قانونمند ثقلین (قرآن و سنت) برای دستیابی به حجت شرعی.
2. تعریف نهایی: قواعدی کلی که بدون واسطه، کبرای استنباط حکم شرعی قرار میگیرند.
3. نگاه ما در اصول: پرهیز از زوائد فلسفی غیرضروری و تمرکز بر ثمرات کاربردی در فقه.
🌱@fathi_dars
/
درس اول رجال: مدخل علم رجال و پاسخ به شبهه اخباریین
موضوع: تعریف علم رجال، تمایز با علوم همجوار، و نقد نظریه کفایت کتب اربعه
محور بحث در درس رجال ، *معجم رجال الحدیث* (آیتالله سید ابوالقاسم خویی قدسسره) است.
۱. تعریف و جایگاه علم رجال
مرحوم آیتالله خویی در مطلع مقدمه *معجم رجال الحدیث* به ضرورت تنقیح اسناد روایات اشاره کرده و وظیفه علم رجال را مشخص میفرمایند:
* تعریف اصطلاحی:
> *«علم رجال، دانشی است که در آن از احوال راویان حدیث — از جهت دارا بودن یا نبودن شرایط قبولی روایت (مانند وثاقت، عدالت، صدق، مذهب، ضبط، و در مقابل آنها کذب، ضعف و غلو) — بحث میشود.»*
تمایز علم رجال با علوم همجوار:
1. رجال و علم درایه:
علم رجال موضوعش «شخص راوی» است (زید بن علی کیست؟ آیا راستگوست یا دروغگو؟).
اما علم درایه موضوعش «متن و سند به صورت کلی و وصفی» است (اینکه خبر واحد چیست، اقسام حدیث مانند صحیح، موثق، ضعیف و مرسل کداماند). درایه قواعد کلی را تبیین میکند و رجال مصادیق خارجی روات را میسنجد.
2. رجال و علم تراجم (شرححالنویسی):
در علم تراجم و انساب، تمام خصوصیات فردی، ادیب بودن، شاعر بودن، اولاد و خاندان افراد گزارش میشود؛ اما در علم رجال، هدف منحصراً «میزان اعتبار راوی در نقل حدیث احکام و معارف» است.
۲. شبهه اخباریین: آیا از علم رجال بینیازیم؟!
یکی از مهمترین مباحثی که آیتالله خویی در آغاز *معجم رجال الحدیث* با دقت و حرارت علمی فراوان به آن پرداختهاند، رد ادعای مکتب اخباری است.
مدعای اخباریین (مانند محدث استرآبادی، صاحب حدائق و صاحب وسائل):
اخباریین ادعا میکنند که علم رجال علم زائدی است و مجتهد نیازی به بررسی اسناد احادیث ندارد. استدلال آنها بر دو پایه استوار است:
1. احادیث موجود در کتب اربعه شیعه (*کافی، فقیه، تهذیب، استبصار*) قطعیالصدور هستند؛ چون مؤلفین آنها از بزرگان و اصحاب اجماع بودهاند و شهادت دادهاند که در این کتب، جز روایات صحیح و معتمد نزد خود را نیاوردهاند.
2. مرحوم کلینی در دیباچه کافی تصریح کرده که اخبار صحیحه را از صادقین جمعآوری کرده، و مرحوم صدوق در دیباچه فقیه فرموده روایاتی را آورده که میان او و خدا حجت است و بر اساس آنها فتوا میدهد. پس وقتی تمام روایات صحیح است، تفتیش سند چه فایدهای دارد.
۳. پاسخ استدلالی مدرسه آیتالله خویی به شبهه اخباریین
مرحوم آیتالله خویی در جلد اول *معجم رجال الحدیث*، این دیدگاه را طی چند برهان قاطع و متین نقد میکنند:
نقد اول: تفاوت معنای «صحیح» نزد قدما و متأخرین
* نزد متأخرین (از علامه حلی به بعد):
حدیث صحیح روایتی است که تمام سلسله سند آن، امامیِ عادل و ضابط باشند.
* نزد قدما (کلینی و صدوق):
حدیث صحیح به روایتی گفته میشد که به صدور آن از امام «اطمینان و وثوق» داشتند، حتی اگر راوی آن ضعیف یا عامی بود؛ چرا که همراه با قرائن خارجی (مانند موافقت با کتاب، شهرت، یا وجود در اصول اربعمائه معتبر) بوده است.
👈 نتیجه آیتالله خویی:
اگر شیخ کلینی روایتی را صحیح میدانسته، این ناشی از حدس، اجتهاد و قرائنی بوده که نزد خود او معتبر بوده است. اجتهاد و اطمینان یک فقیه برای فقیه دیگر حجت نیست. ما نمیتوانیم چشمبسته تابع حدس و اطمینان شخصی قدما باشیم، بلکه باید خودمان صحت و وثاقت راویان سند را احراز کنیم.
نقد دوم: تعارض شدید روایات درون کتب اربعه
اگر تمام احادیث کتب اربعه قطعیالصدور از معصوم (ع) بودند، نباید بین آنها تعارض بنیادی رخ میداد. در حالی که:
* خود شیخ طوسی کتاب *الاستبصار* را اساساً برای حل و جمع میان اخبار متعارض کتب خود تألیف کرد.
* چطور ممکن است دو روایت متناقض (که یکی امر به وجوب و دیگری امر به تحریم امری میکند) هر دو قطعیالصدور باشند؟! کذب یکی از دو طرف قطعی است. در مقام تعارض، چارهای جز ترجیح سندی و شناخت راوی اعدل، اصدق و اوثق وجود ندارد، و این کار بدون علم رجال ناممکن است.
نقد سوم: عدم ادعای عصمت برای مؤلفین کتب اربعه
بزرگانی چون کلینی و صدوق انسانهایی جایزالخطا، محدث و مجتهد بودند و نه معصوم. در کتب آنها احادیث مرسل، مقطوع و ضعیف فراوان است. شیخ طوسی خود در *التهذیب* روایاتی را نقل و سپس سند آنها را تضعیف کرده و به راویانی چون واقفیه و فطحیه طعن میزند. پس خود مؤلفان کتب اربعه نیز تکتک روایات را از نظر سندی در یک رتبه نمیدانستند.
.
.
.
.
.
.
. دلایل قطعی ضرورت علم رجال
آیتالله خویی سه دلیل اساسی بر لزوم رجوع به علم رجال اقامه میکنند:
1. قرآن کریم (آیه نبأ):
*«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا...»* (حجرات/۶).
خداوند امر فرموده در خبر فاسق تبیّن و تفحص کنید. لازمه این فرمان آن است که ما راوی را بشناسیم تا بدانیم عادل و ثقه است یا فاسق؛ و این کار ذات علم رجال است.
2. سیره قطعی عقلا:
بنای تمام خردمندان عالم در طول تاریخ بر این بوده که در مسائل حیاتی و حقوقی، قول فرد مجهولالهویه یا دروغگو را نمیپذیرند و به راوی ثقه و مطمئن رجوع میکنند.
3. وجود احادیث مجعول و وضّاعین:
امام صادق (علیهالسلام) خود در روایات متعدد فرمودند افرادی مانند *مغیرة بن سعید* یا *ابوالخطاب* به نام ما جعل حدیث کرده و در کتب اصحاب ما وارد ساختهاند:
> *«إِنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ سَعِيدٍ دَسَّ فِي كُتُبِ أَصْحَابِ أَبِي أَحَادِيثَ لَمْ يُحَدِّثْ بِهَا أَبِي...»*
وقتی نفوذ روایات جعلی و حضور دروغگویان با تصریح اهلبیت قطعی است، قبول بیچونوچرای هر حدیث بدون پالایش سندی، بازی با شریعت است.
---
📌 خلاصه و نکته پایانی درس اول:
* علم رجال سنگر صیانت از سنت است: بدون علم رجال، کلام معصوم از کلام جاعلین و کذابین قابل تفکیک نیست.
* احادیث کتب اربعه گنجینههای عظیم شیعه هستند، اما همه روایات آنها قطعیالصدور نیستند؛ لذا هر فقیهی موظف است سلسله سند را با موازین رجالی بسنجد.
🌱@fathi_dars
/
درس اول فقه استدلالی: کتاب الاجتهاد و التقلید
موضوع: وجوب اجتهاد، تقلید یا احتیاط در احکام شرعی
۱. متن مسأله اول
> «يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ فِي عِبَادَاتِهِ وَمُعَامَلَاتِهِ أَنْ يَكُونَ مُجْتَهِداً، أَوْ مُقَلِّداً، أَوْ مُحْتَاطاً.»
> *(بر هر شخص مکلفی واجب است که در عبادات و معاملات خود، یا مجتهد باشد، یا مقلد، یا محتاط).*
۲. تحریر محل نزاع و تبیین مسئله
وقتی انسانی به سن تکلیف میرسد و عقل دارد، علم اجمالی پیدا میکند که آفریدگار جهان برای او تکالیفی (اوامر مانند نماز و روزه، و نواهی مانند حرمت ربا و غیبت) وضع فرموده است.
اکنون سؤال فقهی این است:
انسان مکلف برای اینکه در دادگاه عدل الهی معذور باشد و مطمئن شود وظیفهاش را درست انجام داده، چه راهی پیش رو دارد؟ و این وجوب، از چه جنسی است؟
مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی در *تفصیل الشریعة* این مسأله را در چند محور بنیادین به بحث میگذارند:
۳. بررسی استدلالی: نوع این «وجوب» چیست؟ (شرعی یا عقلی؟)
آیا آیه یا روایتی داریم که مستقیماً بفرماید «بر شما واجب شرعیِ مولوی است که یا مجتهد شوید یا تقلید کنید» مانند وجوب نماز؟
مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی (به تبعیت از محققین از جمله مرحوم محقق خویی) تبیین میکنند:
1. نفی وجوب شرعی مولوی:
این وجوب، یک تکلیف مستقل شرعی نیست که اگر کسی نه مجتهد بود و نه مقلد، اما تصادفاً عملش با واقع مطابق درآمد، عذاب شود. اگر چنین بود، خود این واجب هم نیازمند امر دیگری میشد و تسلسل لازم میآمد.
2. اثبات وجوب عقلی طریقی:
این وجوب، حکم مستقل عقل است.
* بیان استدلال: عقل حکم میکند که دفع ضرر محتمل (عقاب الهی) واجب است (*قاعدة وجوب دفع الضرر المحتمل / العقاب الأخروی*).
مکلف میداند تکالیفی متوجه اوست؛ برای امتثال این تکالیف و نجات از عقاب اخروی، تنها سه راه وجود دارد:
* خودش صاحبنظر شود و احکام را از ادله استخراج کند (اجتهاد).
* به متخصص و اهل خبره اعتماد کند (تقلید).
* راهی برود که یقیناً برائت ذمه حاصل کند، یعنی به همه احتمالات عمل کند (احتیاط).
عقل راه چهارمی نمیشناسد (حصر عقلی).
۴. مراتب و نسبت میان این راههای سهگانه
مرحوم آیتالله فاضل در شرح *تحریر*، ظرافتهای هر سه مسیر را واکاوی میکنند:
الف) اجتهاد (طریق استقلالی)
* تعریف: ملکه و توانایی علمی برای استنباط احکام شرعی فرعی از منابع و ادله تفصیلی (قرآن، سنت، اجماع، عقل).
* حکم: اصل در اجتهاد، «واجب کفایی» است؛ اگر به اندازه نیاز جامعه مجتهد وجود داشته باشد از بقیه ساقط است، وگرنه بر همگان واجب عینی خواهد بود تا احکام الهی ضایع نشود.
ب) تقلید (رجوع غیرمتخصص به متخصص)
* پایه استدلال: اصلیترین دلیل بر مشروعیت تقلید، سیره و بنای عقلا است (*رجوع الجاهل الی العالم*). انسانها در هر امری که تخصص ندارند (پزشکی، مهندسی، حقوق)، به کارشناس همان فن رجوع میکنند و شارع مقدس نه تنها این بنای قطعی عقلایی را منع نکرده، بلکه بر آن مهر تأیید زده است:
* *«فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»* (نحل/۴۳).
ج) احتیاط (اخذ به محکمترین احتمال)
* احتیاط یعنی عمل به گونهای انجام شود که اگر واجب است انجام شده باشد و اگر حرام است ترک شده باشد.
* موانع احتیاط:
۱. نیاز به شناخت عمیق موارد احتیاط دارد (بنابراین در بیشتر اوقات، خود احتیاطکردن نیازمند تخصص بالاست).
۲. در مواردی که امر دائر بین وجوب و حرمت است (دوران بین محذورین)، احتیاط عملی اصلاً امکانپذیر نیست.
۳. احتیاط در تمام مسائل ممکن است منجر به *عسر و حرج* یا *اختلال نظام زندگی* شود.
۵. فرع مهم مسأله: حکم اعمال گذشته مکلفِ بدون تقلید
اگر کسی سالها نماز خوانده و روزه گرفته اما نه مجتهد بوده و نه مقلد، آیا تمام اعمال گذشتهاش باطل است؟
پاسخ و تحقیق آیتالله فاضل لنکرانی در تفصیل الشریعة:
بطلان، ذاتی عمل نیست. اگر مکلف بعدها مجتهد شود یا از مرجعی تقلید کند و معلوم شود عبادات گذشتهاش با فتوای مجتهد فعلی (یا واقع) مطابق بوده است، اعمال گذشته او صحیح و مجزی است؛ زیرا غرض شارع (انطباق عمل با مأمورٌبه) محقق شده است.
🌱@fathi_dars
از فردا هر روز یک درس از اصول و فقه و رجال میذاریم.
کانال رو به علاقمندان معرفی کنید.
.
🌱@fathi_dars
هدایت شده از شیخ فرهاد فتحی
لینک کانال دروس حوزه برای علاقمندان:
👇👇👇
https://eitaa.com/joinchat/2423325563C4212e5dfa4
.
درس دوم اصول فقه: حجیّت ظواهر قرآن کریم؛ نقد مبانی اخباریین و اثبات جواز استنباط مستقیم از کتابالله
۱. صورت مسئله و محل نزاع (تحریر محل النزاع)
در درس گذشته بیان شد که قرآن کریم «ثقل اکبر» است. اکنون نخستین پرسش اساسی در ورود به قرآن این است:
آیا فقیه میتواند مستقیماً به ظواهر آیات قرآن تمسک کند و حکم الهی را به دست آورد؟ یا اینکه ظواهر کتابالله برای غیر معصوم حجت نیست؟
* دیدگاه مشهور اصولیین و مکتب آیتالله خویی:
ظواهر قرآن کریم برای عموم مردم و اهل لسان حجت است، مگر در مواردی که قرینه قطعی یا روایتی معتبر بر تقیید یا تخصیص آن وارد شده باشد.
* دیدگاه جریان اخباری (مانند محدث استرآبادی و صاحب حدائق):
تمسک ابتدایی به ظاهر قرآن جایز نیست؛ ظواهر قرآن برای ما حجت نیست مگر اینکه ذیل آیه، تفسیری از اهلبیت (ع) صادر شده باشد. یعنی قرآن را تنها از کانال حدیث میتوان فهمید نه مستقلاً.
۲. ادله جریان اخباری بر عدم حجیت ظواهر قرآن
اخباریین برای اثبات مدعای خود به سه دسته دلیل تمسک کردهاند:
دلیل اول: اختصاص فهم قرآن به مخاطبان خاص
میگویند خطابهای قرآنی متوجه پیامبر و اهلبیت (ع) است:
> *«إِنَّمَا یَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ»* (قرآن را تنها کسی میفهمد که مخاطب آن بوده است).
پس دیگران حق ورود مستقیم و برداشت حکم از ظواهر را ندارند.
دلیل دوم: نهی شدید از «تفسیر به رأی»
روایات متعددی با لحن کوبنده میفرمایند:
> *«مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِهِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ»*
اخباریین ادعا میکنند عمل به ظاهر آیه بدون استناد به روایات ائمه (ع)، مصداق تفسیر به رأی و بدعت است.
دلیل سوم: وجود متشابهات فراوان در قرآن
آیه شریفه میفرماید: *«مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ»* (آلعمران/۷).
اخباریین میگویند چون مرز محکم و متشابه برای ما روشن نیست، هر ظاهری محتمل است که از متشابهات باشد؛ پس تمسک به آن، پیروی از متشابه و ممنوع است.
۳. پاسخهای محقق خویی (قدّسسرّه) به ادله اخباریین
مرحوم آیتالله خویی در کتاب نفیس *البیان فی تفسیر القرآن* و همچنین در مباحث اصولی، این ادله را با استدلالهای محکم رد میکنند:
پاسخ به دلیل اول: قرآن کتاب هدایت عمومی است
قرآن کریم به زبان عربی مبین و با اسلوب گفتگوی عقلایی نازل شده است:
* *«هَٰذَا بَیَانٌ لِّلنَّاسِ»* (آلعمران/۱۳۸)
* *«أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا»* (محمد/۲۴)
اگر فهم ظواهر ناممکن بود، دعوت به «تدبر عمومی» لغو و قبیح میشد.
مقصود از حدیث *«إنما یعرف القرآن من خوطب به»*، آگاهی از بطون عمیق، اسرار باطنی، ناسخ و منسوخ و تأویل آیات است، نه معنای عرفی و ظاهری واژگان.
پاسخ به دلیل دوم: تفکیک دقیق میان «ظاهر» و «تفسیر به رأی»
آیتالله خویی میفرمایند:
* تفسیر یعنی پردهبرداری از معنای پنهان و مجمل.
* اما ظاهر کلام، معنای آشکار و روشنی است که اهل زبان بلافاصله از لفظ میفهمند؛ بنابراین اخذ به ظاهر، اصلاً «تفسیر» نامیده نمیشود تا مشمول نهی از تفسیر به رأی گردد.
* افزون بر این، «تفسیر به رأی» یعنی تحمیل عقیده و پیشفرض شخصی بر آیه، یا فتوا دادن بدون مبانی لغوی و قواعد عقلایی؛ نه عمل به مدلول عرفی آیات.
پاسخ به دلیل سوم: اصل عدم تشابه در ظهورات عرفی
عقلا وقتی با متنی فصیح روبرو میشوند، تا دلیلی بر ابهام یا اجمال نباشد، بنا را بر این میگذارند که گوینده حکیم معنای عرفی لفظ را اراده کرده است. شبهه احتمال تشابه با «اصالة الظهور» دفع میشود.
۴. ادله اثبات حجیّت ظواهر قرآن
آیتالله خویی برای اثبات حجیت ظواهر به سه دلیل قاطع تمسک میکنند:
1. بنای عقلاء (سیره عقلائیه):
اساس محاورات بشری و انزال کتب آسمانی بر این است که هر متکلمی با ساختار ظاهری کلامش قصد تفهیم دارد. شارع مقدس نه تنها این بنای عقلایی را رد نکرده، بلکه در قرآن بر آن صحه گذاشته است.
2. حدیث ثقلین:
پیامبر (ص) فرمودند به کتاب و عترت «تمسک» کنید. اگر ظواهر قرآن قابل فهم و حجت نبود، امر به تمسک به کتاب امری لغو بود؛ زیرا بدون فهم ظاهر، تمسک امکانپذیر نیست.
3. روایاتِ عرضه احادیث بر قرآن:
ائمه (ع) مکرراً فرمودهاند:
> *«مَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ، وَمَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَرُدُّوهُ»*
اگر ظاهر قرآن حجت نبود، معصومین (ع) قرآن را «میزان و ترازوی سنجش صحت احادیث» قرار نمیدادند. پس ظاهر قرآن مقیاسی مستقل و قطعی است.
پس قرآن متن هدایت عمومی و ظواهر آن برای همگان حجت است.
هرگاه آیهای عام در قرآن داشته باشیم (مثل «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ») و مخصصی برای آن در ثقلین نیامده باشد، مستقیماً به عموم همان آیه برای درستی هر قرارداد جدیدی استدلال میکنیم.
🌱@fathi_dars
درس دوم رجال: مصادر اولیه رجالی و مسأله کتاب «ابنغضائری»
موضوع: آشنایی با کهنترین منابع رجالی شیعه، طبقهبندی آنها، و بررسی اعتبار و انتساب کتاب منسوب به «ابنغضائری».
۱. دستهبندی منابع رجالی شیعه
برای ارزیابی روات احادیث اهلبیت (ع)، نیازمند نقلها و شهادتهای رجالیان نخستین هستیم. منابع رجالی شیعه به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
1. اصول اولیه و کهن (عصر حضور تا قرن چهارم):
کتابهایی که پیش از کتب اربعه رجالی نگاشته شدهاند؛ مانند رجال برقی، رجال ابنعقده، و کتاب الضعفاء منسوب به ابنغضائری.
2. اصول اربعه رجالیه (قرن چهارم و پنجم):
چهار کتاب بنیادین که شاکله علم رجال متأخر را تشکیل میدهند (رجال کشّی، رجال نجاشی، فهرست شیخ طوسی، و رجال شیخ طوسی).
در این درس به بررسی مهمترین مصادر کهن و بهویژه گرهگشایی از پرونده بحثبرانگیز کتاب «ابنغضائری» میپردازیم.
۲. کتاب «رجال البرقی»
مؤلف: احمد بن محمد بن خالد برقی (م ۲۷۴ یا ۲۸۰ هـ.ق)، صاحب کتاب شریف *المحاسن* و از بزرگان قم.
سبک و ویژگی کتاب:
این کتاب در حقیقت یک «فهرست طبقاتی از اصحاب معصومین (ع)» از امیرالمؤمنین (ع) تا امام حسن عسکری (ع) است.
محدودیت: برقی در این کتاب کمتر به جرح و تعدیل و توثیق پرداخته و غالباً تنها اسامی اصحاب و وابستگی آنها به هر امام را ذکر کرده است؛ اما برای تشخیص طبقه راوی و اثبات معاصر بودن او با امام معصوم بسیار سودمند است.
۳. پرونده جنجالی: کتاب «الضعفاء» منسوب به ابنغضائری
یکی از حساسترین و مؤثرترین مباحث در تاریخ علم رجال، مسأله کتاب «الضعفاء» منسوب به احمد بن الحسین بن عبیدالله الغضائری (معاصر نجاشی و شیخ طوسی) است.
اهمیت و ریشه مشکل:
ابنغضائری در میان علمای شیعه به «شدت در تضعیف» و «تیزی قلم» معروف است. بسیاری از راویان معتبر و برجسته که در کتب نجاشی و طوسی «ثقه» دانسته شدهاند، در این کتاب با عباراتی چون «کذّاب»، «غالٍ»، «ضعیف جدّاً» یا «یضع الحدیث» تضعیف شدهاند!
بنابراین، سرنوشت صدها حدیث شیعه در گرو پاسخ به این پرسش است:
آیا این کتاب حقیقتاً تألیف ابنغضائری است و میتوان به تضعیفات آن اعتماد کرد؟
۴. دیدگاه و تحقیق آیتالله خویی درباره کتاب ابنغضائری
مرحوم آیتالله خویی در مقدمه معجم رجال الحدیث این مسأله را با موشکافی سندی و تاریخی مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه میرسند که:
👉 «کتاب منسوب به ابنغضائری به هیچ وجه اعتبار ندارد و انتساب آن به وی ثابت نیست.»
دلایل و براهین آیتالله خویی بر رد اعتبار کتاب:
1. فقدان طریق و سند به مؤلف:
این کتاب در طول قرون متمادی تا زمان سید بن طاووس و علامه حلی (قرن هفتم) دارای هیچ سند، نسخه متصل و طریق روایی معتبری نبوده است. نسخهای که ناگهان پس از ۲۰۰ سال بدون سند به دست متأخرین برسد، فاقد ارزش استنادی است.
2. تصریح و شهادت صریح شیخ طوسی (معاصر مستقیم غضائری):
شیخ طوسی در مقدمه کتاب الفهرست به صراحت میفرماید:
> «ابنغضائری دو کتاب داشت (یکی در اصول و دیگری در ضعفاء)؛ اما هیچکس از آنها نسخهبرداری نکرد تا اینکه پس از وفاتش، ورثهاش کتابهای او را تلف و نابود کردند.»
وقتی شیخ طوسی شهادت میدهد که کتابهای ابنغضائری نابود شده و نسخهای از آنها باقی نمانده، چگونه میتوان ادعا کرد نسخهای که قرنها بعد پدیدار شده، همان کتاب غضائری است؟!
3. احتمال جعل و دستکاری توسط مخالفین:
قرائن قوی وجود دارد که این کتاب جعلی بوده یا توسط مخالفان و معاندین تدوین شده تا وثاقت و جایگاه روات بزرگ شیعه را مخدوش کنند.
4. رویکرد نجاشی:
نجاشی که دوست صمیمی و همدرس ابنغضائری بوده، در سرتاسر کتاب رجال خود حتی در یک مورد هم به کتاب مکتوب غضائری ارجاع نمیدهد، بلکه صرفاً مطالبی را به عنوان مذاکره و گفتوگوی شفاهی میان خودشان نقل میکند.
۵. نتیجه و ثمره فقهی و رجالی این مبنا
بر اساس مکتب رجالی آیتالله خویی، تضعیفات موجود در کتاب ابنغضائری هیچگونه حجیت و اعتباری ندارد.
اگر راوی بزرگی (مانند مفضل بن عمر، معلی بن خنیس یا محمد بن سنان) توسط نجاشی یا طوسی توثیق شده باشد، اما در کتاب منسوب به غضائری تضعیف شده باشد، این تضعیف به دلیل عدم ثبوت کتاب، اصلاً معارض با توثیق شمرده نمیشود و راوی معتبر خواهد ماند.
🌱 بنابراین :
1. کتب رجالی اولیه پایهگذار شناخت راویان هستند؛ اما باید اصالت نسخه و انتساب آنها به مؤلف احراز گردد.
2. بر مبنای تحقیق معجم رجال الحدیث، کتاب رجال ابنغضائری سندیّت ندارد و وجود نام یک راوی در آن کتاب، هرگز به معنای سقوط اعتبار او نیست.
🌱@fathi_dars
درس دوم فقه استدلالی
موضوع: شرایط مرجع تقلید، مسأله اشتراط «اعلمیت» و ادله آن
> «يُشْتَرَطُ فِي مَنْ يُقَلَّدُ: الْبُلُوغُ، وَالْعَقْلُ، وَالْإِيمَانُ، وَالْعَدَالَةُ، وَالرُّجُولِيَّةُ، وَالْحُرِّيَّةُ عَلَى الْأَحْوَطِ، وَطَهَارَةُ الْمَوْلِدِ، وَالِاجْتِهَادُ، وَالْحَيَاةُ، وَالْأَعْلَمِيَّةُ مَعَ الْإِمْكَانِ عَلَى الْأَحْوَطِ...»
> *(در کسی که از او تقلید میشود چند شرط معتبر است: بلوغ، عقل، ایمان [شیعه دوازدهامامی بودن]، عدالت، مرد بودن، آزاد بودن بنابر احتیاط، حلالزادگی، اجتهاد، زنده بودن، و اعلم بودن در صورت امکان بنابر احتیاط...).*
۲. درآمد و تحریر محل بحث
در درس گذشته اثبات شد که بر غیرمجتهد واجب است از یک متخصص رجوع کند. حال این سؤال مطرح میشود:
آیا به هر مجتهدی میتوان رجوع کرد یا مجتهد باید ویژگیهای خاصی داشته باشد؟ مهمترین و چالشبرانگیزترین شرط، شرط «اعلمیت» است: آیا مکلف شرعاً ملزم است از مجتهدی که از دیگران داناتر و مسلطتر است تقلید کند؟
۳. مرور اجمالی بر شروط اولیه
1. بلوغ و عقل: شرط عمومی هرگونه اهلیت و ولایت شرعی؛ کلام غیربالغ یا مجنون در مقام استناد شرعی اعتبار ندارد.
2. ایمان (ولایت اهلبیت ع): احادیث ائمه (ع) تنها کسانی را مجاز به بیان احکام دین معرفی کردهاند که در صراط مستقیم تشیع و پایبند به امامت باشند (*«فَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ...»*).
3. عدالت و طهارت مولد: فتوای فقیه حکم طریقیت و سند شرعی دارد؛ فاسق یا ولدالزنا طبق روایات در مناصب مهم شرعی (مانند امامت جمعه و جماعت و قضاوت) صلاحیت ندارند، به طریق اولی در مسند افتاء و تقلید نیز مرجعیت نخواهند داشت.
4. رجولیت و حیات: که مستند به روایات باب و نفی ولایت از اموات و زنان در امور عمومی امت است.
۴. مسأله محوری: ادله لزوم تقلید از «اعلم»
مراد از «اعلم» کسی است که:
* در شناخت احکام و قواعد اصول فقه،
* توانایی استنباط از آیات و روایات،
* تشخیص ادله متعارض و تطبیق احکام بر موضوعات،
از سایر مجتهدان عصر خود چیرهدستتر و قویتر باشد.
مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی در *تفصیل الشریعة* ادله پیرامون وجوب تقلید از اعلم را در چهار محور به دقت بررسی میکنند:
دلیل اول: سیره و بنای عقلا (بنیادیترین دلیل)
عقلا در تمام شئون زندگی (مانند طبابت، مهندسی، مسائل حقوقی و مکانیک) اگر میان دو متخصص اختلافنظر ببینند:
* اگر هر دو یک نظر داشته باشند، رجوع به هرکدام مانعی ندارد.
* اما اگر میان نظر متخصص معمولی و نظر فوقتخصص و حاذقترین فرد اختلاف پیش آید، عقلا بدون تردید نظر اعلم و حاذقتر را برمیگزینند و تمسک به نظر غیر اعلم را خروج از احتیاط و غیرعقلایی میدانند.
👈 از آنجا که شارع مقدس از این سیره ردعی نفرموده، همین بنای عقلایی دلیل بر لزوم رجوع به اعلم در موارد اختلاف فتواست.
دلیل دوم: قاعده اشتغال (عقل)
وقتی مکلف میداند فتوا میان مجتهدین مختلف است:
* اگر از مجتهد اعلم تقلید کند، یقیناً ذمهاش از تکلیف بریء میشود و همه علما (حتی غیر اعلم) تقلید از اعلم را مجزی میدانند (حجیت قطعیه).
* اما اگر از غیر اعلم تقلید کند، شک دارد آیا ذمهاش در برابر خداوند بریء شد یا خیر؛ زیرا حجیت فتوای غیر اعلم در فرض وجود اعلم، مشکوک است.
قاعده عقلی میگوید: *«الاشتغال الیقینی یقتضی الفراغ الیقینی»* (تکلیف قطعی، امتثال قطعی میطلبد). پس عقل حکم میکند که باید به اعلم رجوع شود.
دلیل سوم: مقبوله عمر بن حنظله
در روایت مشهور عمر بن حنظله از امام صادق (ع) در مسأله قضاوت و حل نزاع آمده است:
> *«...يُنْظَرُ إِلَى مَنْ كَانَ مِنْكُمَا أَعْدَلَهُمَا وَ أَفْقَهَهُمَا وَ أَصْدَقَهُمَا فِي الْحَدِيثِ وَ أَوْرَعَهُمَا، فَيَنْفُذُ حُكْمُهُ وَ لَا يُلْتَفَتُ إِلَى الآخَرِ...»*
امام تصریح فرمودهاند که اگر حاکمان یا فقها اختلاف کردند، باید به کسی که «افقه» (داناتر در فقه) است رجوع شود. گرچه روایت در باب قضاوت وارد شده، اما ملاک و مناسبت حکم و موضوع، افتاء و مرجعیت را نیز در بر میگیرد.
۵. مسأله فقهی مهم: فرض تساوی مجتهدان
آیتالله فاضل لنکرانی در پایان مسأله مطرح میکنند:
اگر دو یا چند مجتهد از نظر علمی در یک رتبه مساوی باشند و اعلمی در میان نباشد، وظیفه مکلف چیست؟
* پاسخ: در این فرض، اگر فتاوای آنها با هم مساوی یا غیرمتعارض باشد، مکلف «مخیّر» است از هرکدام تقلید کند.
* اما اگر در مسألهای اختلاف فتوای الزامی باشد (مثلاً یکی واجبی را حرام و دیگری حلال بداند)، برخی از فقها احتیاط را لازم میدانند و برخی دیگر قائل به تخییر شرعی میان آن دو هستند.
🌱@fathi_dars
درس سوم اصول فقه
(بخش ثقل اکبر: قرآن کریم)
موضوع: نسخ در قرآن کریم، اقسام آن، و امکان یا وقوع نسخ به وسیله خبر واحد یا سنت متواتره
در درس گذشته اثبات شد که «ظواهر قرآن کریم» برای همگان حجت است و ادعای اخباریین مبنی بر ممنوعیت فهم قرآن رد شد.
اما فقیه پس از آنکه ظاهر آیه را فهمید و حجت دانست، با پرسشی کلیدی روبهرو میشود:
> آیا حکمی که از ظاهر این آیه شریفه استفاده میشود، همچنان تا روز قیامت باقی و معتبر است، یا اینکه با تشریع دیگری برداشته (نسخ) شده است؟
اینجا پای یکی از مهمترین مباحث مشترک تفسیر و اصول فقه به میان میآید: «مسأله نَسخ».
مرحوم آیتالله العظمی خویی در آثار اصولی و تفسیری خود با دقت کمنظیری ساختار این بحث را واکاوی کردهاند.
حقیقت و معنای نسخ
* در لغت: نسخ به معنای «ازاله و برطرف کردن» (مانند نسخت الشمسُ الظلّ: خورشید سایه را از بین برد) و گاه به معنای «نقل و استنساخ» آمده است.
* در اصطلاح علم اصول:
> «رفع الحکم الشرعی الثابت بدلیل شرعی سابق بدلیل شرعی لاحق»
*(برداشتهشدنِ حکم شرعی که به دلیلی پیشین ثابت بوده، به واسطه دلیلی متأخر).*
شبهه یهود و پاسخ آیتالله خویی:
یهود مدعی شدند نسخ در احکام الهی غیرممکن است؛ زیرا یا ناشی از «جهل» قانونگذار است (که متوجه نقص قانون قبلی شده) یا نشانگر «پشیمانی و عَبَثکاری»؛ و هر دو بر خداوند محال است.
پاسخ محقق خویی:
نسخ در حقیقت «رفعِ حکم» نیست، بلکه «کشف از اتمام زمان حکم» است. حکم اول از همان ابتدا مقید به زمان و مصلحت موقت بوده، ولی مصلحت اقتضا میکرده که زمان پایان آن اعلام نشود تا مردم با جدیت به آن عمل کنند. با فرارسیدن پایان مصلحت، شارع پایان اعتبار آن را اعلام میکند (دفعٌ فی الحقیقة و ان کان رفعاً فی الظاهر). بنابراین نسخ عقلاً کاملاً ممکن و مقتضای حکمت الهی است.
اقسام سهگانه نسخ در قرآن و ارزیابی آنها
اصولیان نسخ در قرآن را به سه صورت عقلی تقسیم کردهاند:
قسم اول: نسخ التلاوة دون الحکم (تلاوت برداشته شود ولی حکمش باقی بماند!)
برخی اهلسنت ادعا کردهاند آیاتی وجود داشته که اکنون در قرآن نیست، اما حکم آنها همچنان واجب است (مانند ادعای وجود «آیه رجم» برای پیرمرد و پیرزن زناکار).
👈 دیدگاه آیتالله خویی:
این قسم مردود و باطل است. این ادعا در حقیقت بازگشت به مسأله باطلِ «تحریف قرآن» دارد. آیاتی که تلاوت آنها ساقط شده باشد، حجیت قرآنی ندارند و پذیرش این قسم مستلزم پذیرش دستخوردگی قرآن است که نص قرآن آن را نفی میکند (*«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»*).
قسم دوم: نسخ التلاوة و الحکم معاً (هم آیه پاک شده باشد و هم حکمش!)
این قسم نیز به همان دلایل قسم اول باطل است و روایاتی که ادعای این موضوع را دارند، روایات شاذ یا جعلی و مخالف سلامت قرآن از تحریف هستند.
قسم سوم: نسخ الحکم دون التلاوة (آیه در قرآن موجود و تلاوت میشود، اما حکمش برداشته شده است)
این تنها قسم صحیح و مورد اتفاق مسلمانان است؛ یعنی آیهای شریفه تا ابد به عنوان کلام وحی تلاوت میشود و منشأ هدایت و ثواب است، اما حکم الزامی مندرج در آن، با دلیل قطعی دیگری منسوخ شده است.
با چه دلیلی میتوان قرآن را نسخ کرد؟ (بررسی مهمترین مسأله اصولی)
حال که قسم سوم پذیرفته شد، سؤال بزرگ اصولی این است: چه دلیلی صلاحیت دارد حکم آیهای از قرآن را نسخ کند؟
۱. نسخ قرآن با قرآن:
کاملاً ممکن و واقع است؛ مشروط بر اینکه تاریخ نزول آیه ناسخ، قطعی و مؤخر از منسوخ باشد.
*مثال معروف:* آیه «نجوا» (آیه ۱۲ سوره مجادله: وجوب پرداخت صدقه پیش از سخن گفتن خصوصی با رسول خدا (ص)) که تنها امیرالمؤمنین (ع) بدان عمل فرمودند و بلافاصله با آیه ۱۳ مجادله (*«أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ...»*) حکمش نسخ شد در حالی که تلاوت هر دو آیه تا قیامت باقی است.
۲. نسخ قرآن با سنت قطعیه و متواتره:
پیامبر اکرم (ص) لسان وحی و مبیّن قرآن هستند (*«وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ»*). اگر سخن یا سنت پیامبر یا اهلبیت (ع) به صورت قطعی، متواتر یا با اجماع قطعی ثابت شود، چون همرتبه قطع و یقینِ قرآن است، صلاحیت نسخ حکم قرآن را دارد.
۳. نسخ قرآن با «خبر واحد» (مسأله چالشبرانگیز):
اگر روایتی ثقه اما غیرمتواتر (خبر واحد) به ما برسد که ادعا کند فلان آیه قرآن نسخ شده است، آیا میتوان به آن اعتماد کرد؟
.
.
.