4_5834859933727728516.pdf
حجم:
192.3K
یادداشت مرحوم علامه قزوینی درباره عباس افندی (معروف به عبدالبهاء). این یادداشت در شماره ششم و هفتم مجله یادگار منتشر شده است.
در این یادداشت مختصر ایشان دیداری که با عباس افندی داشتهاند را نیز بیان کردهاند. نکته مهم این یادداشت این است که ایشان خود مینویسند که مقدمه فارسی نقطة الکاف (از کتابهای تاریخی مهم که هشت سال اول ظهور بابیه را بیان میکند) را ایشان نوشته است.
https://eitaa.com/handschrift
1.5M حجم رسانه بالاست
مشاهده در ایتا
شب جمعه است و شب زیارتی آقام امام حسین علیه السلام
صلی الله علیك یا أبا عبدالله...
صلی الله علیك وعلی جدك وعلی أبیك وعلی أمك وعلی أخيك...
https://eitaa.com/handschrift
🔥 هوش مصنوعی را حرفهای وارد پژوهش کنید!
📘 درسگفتار مکتوب کاربرد هوش مصنوعی در پژوهشهای علوم انسانی
◾ ۱۲ درس کاربردی
◾ ۷۵ قالب پرامپت پژوهشی
◾ از انتخاب مسئله و جستوجوی منابع تا تحلیل، نگارش و ارزیابی نهایی پژوهش
🎓 ویژه دانشجویان و پژوهشگران علوم انسانی
💰 قیمت: ۵۹ هزار تومان
📩 سفارش از طریق:
@Seinsvergesenheit
https://eitaa.com/handschrift
یک پرامپت برای پیدا کردن اشکالات ارجاعات مقاله، پایاننامه یا کتاب
اگر نسخه نهایی یا نزدیک به نهایی پژوهشتان را در اختیار هوش مصنوعی قرار میدهید، میتوانید از آن برای ممیزی ارجاعات و مستندات استفاده کنید؛ اما یک شرط مهم دارد: نباید به مدل اجازه داد اطلاعات کتابشناختیِ مفقود را خودش تکمیل کند.
پرامپت زیر برای همین کار طراحی شده است:
ورودی
موضوع پژوهش: [موضوع]
پرسش پژوهش: [پرسش]
حوزه تخصصی: [حوزه]
زبان منابع: [زبان یا زبانها]
مواد در اختیار: [نسخه نهایی متن، ارجاعات، کتابنامه و منابعی که برای کنترل در دسترساند]
دستور
مستندات پژوهش را ممیزی کن و خطاها یا موارد نیازمند بررسی را در ارجاعات درونمتنی، کتابنامه، شماره صفحات و نسبت میان ادعاها و منابع شناسایی کن.
محدودیت
هیچ منبع، شماره صفحه یا اطلاعات کتابشناختی ایجاد نکن. مواردی را که امکان بررسی آنها با مواد موجود نیست از خطاهای قطعی جدا کن. متن پژوهش را خودکار بازنویسی نکن.
خروجی
موارد را در سه سطح «خطای قطعی»، «نیازمند بررسی» و «اطلاعات ناکافی برای داوری» طبقهبندی کن و برای هر مورد، محل، نوع مسئله و اقدام لازم را مشخص ساز.
نکته اصلی همین محدودیتهاست. اگر صرفاً از هوش مصنوعی بخواهیم «ارجاعات مقاله را بررسی کن»، ممکن است بهجای آشکارکردن خلأهای مستندات، خودش بعضی از آنها را پُر کند. در استفاده پژوهشی از هوش مصنوعی، گاهی مهمتر از اینکه به مدل بگوییم چه کاری انجام دهد، این است که دقیقاً مشخص کنیم چه کاری حق ندارد انجام دهد.
https://eitaa.com/handschrift
«الجِهَةُ المُصْطَفَوِيَّةُ»؛ بررسی یکی از اوصاف حضرت صدیقه طاهره (سلاماللهعلیها) در سیر أعلام النبلاء
ذهبی (متوفای ۷۴۸ق) در آغاز شرححال حضرت صدیقه طاهره (سلاماللهعلیها) مینویسد:
«سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ فِي زَمَانِهَا، الْبَضْعَةُ النَّبَوِيَّةُ، وَالْجِهَةُ الْمُصْطَفَوِيَّةُ، أُمُّ أَبِيهَا».
«سرور زنان جهان در روزگار خویش، پارهتن پیامبر، بانوی والامقامِ منسوب به مصطفی، امّابیها» (ذهبی، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنؤوط و همکاران، بیروت: مؤسسه الرسالة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۱۱۸).
در میان این اوصاف، تعبیر «الجهة المصطفوية» نیازمند توضیح است؛ زیرا واژه «جهة» افزون بر معنای لغویِ «سو» و «ناحیه»، در تاریخ القاب اسلامی کاربردی تشریفاتی نیز داشته است.
حسن الباشا در کتاب الألقاب الإسلامية في التاريخ والوثائق والآثار، ذیل مدخل «الجهة»، مینویسد:
«الجهة في اللغة اسم للناحية. وكان يكنى باللفظ عن المرأة الجليلة كما كان يكنى عن الرجل العظيم بالحجاب».
یعنی: «جهة در لغت به معنای ناحیه است و این واژه به کنایه درباره زن بلندمرتبه به کار میرفت؛ همانگونه که از مرد بزرگ با عنوان حجاب یاد میکردند» (الباشا، الألقاب الإسلامية في التاريخ والوثائق والآثار، قاهره: الدار الفنية، ۱۹۸۹م، ص۲۴۸).
شواهد تاریخی گردآوریشده توسط حسن الباشا نشان میدهد که «الجهة» دستکم از اوایل قرن ششم هجری در شمار القاب احترامآمیز زنان بوده است. برای نمونه، تعبیر «الجهة الكريمة» در کتیبههایی به تاریخ ۵۱۲ و ۵۱۹ق ثبت شده است. این کاربرد در دورههای بعد نیز استمرار یافت و در مکاتبات تشریفاتی عصر ممالیک، ترکیبهایی مانند «الجهة الشريفة» و «الجهة المكرمة» رواج داشت. قلقشندی این دو عنوان را از حیث مرتبه تشریفاتی متمایز دانسته و «الجهة الشريفة» را برتر از «الجهة المكرمة» شمرده است (همان، صص۲۴۸–۲۵۰).
بر این اساس، تعبیر «الجهة المصطفوية» از نظر ساختار با الگوی شناختهشده القاب احترامآمیز زنان، یعنی «الجهة» همراه با صفتی مؤنث، مطابقت دارد. بااینحال، صفت «المصطفوية» برخلاف اوصافی مانند «الشريفة» و «المكرمة»، بیانگر مرتبهای دیوانی نیست، بلکه نسبت حضرت صدیقه طاهره (سلاماللهعلیها) با پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) را برجسته میکند.
ازاینرو، این احتمال موجه است که ذهبی «الجهة» را در معنای احترامآمیز آن به کار برده باشد و در این صورت، ترجمه «بانوی والامقامِ منسوب به مصطفی» برای عبارت او مناسب خواهد بود.
البته شواهد موجود تنها کاربرد تاریخی «الجهة» بهعنوان لقب زنان بلندمرتبه و سازگاری ساختاری تعبیر ذهبی با این کاربرد را نشان میدهند؛ نه اینکه اقتباس مستقیم ذهبی از اصطلاحات دیوانی، رواج ترکیب خاص «الجهة المصطفوية» یا ابتکار آن به دست ذهبی را اثبات کنند. تعیین پیشینه دقیق این ترکیب به بررسی مستقل منابع پیش از ذهبی و آثار همعصر او نیاز دارد.
بنابراین، کاربرد تشریفاتی «الجهة» مستند است، اما تفسیر «الجهة المصطفوية» بر پایه آن، استنباطی تاریخی و زبانشناختی است، نه معنایی که ذهبی خود صریحاً توضیح داده باشد.
https://eitaa.com/handschrift
بهلول دانا؛ هویت تاریخی و نقد روایات
بهلول، مشهور به «بهلول مجنون» و «بهلول دانا»، از شخصیتهای سده دوم هجری است که گزارشهای تاریخی مربوط به او با روایات ادبی متأخر درآمیخته است. نام وی ابووُهَیب بهلول بن عمرو کوفی ضبط شده و در برخی منابع، «ابن مغیره» نیز به نسب او افزوده شده است. درباره تاریخ وفاتش اختلاف وجود دارد؛ منابع سالهای ۱۸۳ و ۱۹۲ق و نیز حدود ۱۹۰ق را ذکر کردهاند (مارتسولف، ۱۹۸۳، صص ۴–۵).
کهنترین گزارش شناختهشده درباره بهلول در البیان والتبیین جاحظ (درگذشته ۲۵۵ق) آمده است. جاحظ او را در شمار دیوانگان کوفه قرار میدهد و با تعبیر «وكان يتشيّع» به گرایش شیعی وی اشاره میکند (جاحظ، ج۲، ص۲۳۰). چهار حکایت نقلشده در این اثر، بهلول را عمدتاً شخصیتی شوخطبع و بیپروا معرفی میکنند؛ حالآنکه در منابع متأخر، ویژگیهای زاهدانه و حکمتآمیز او برجستگی بیشتری مییابند (مارتسولف، ۱۹۸۳، صص ۹–۱۰).
بررسی تطبیقی منابع، از انتقال حکایات میان شخصیتهای مختلف حکایت دارد. سه روایت منسوب به بهلول در اثر جاحظ، در العقد الفرید ابنعبدربه به «طاق البصل» و «عیناوه» نسبت داده شدهاند. در مقابل، روایتی که جاحظ درباره «جعیفران» آورده، در منابع بعدی به بهلول منسوب شده است. این اختلاف انتسابها، اعتبار تاریخی حکایات مشترک را با تردید مواجه میسازد (مارتسولف، ۱۹۸۳، صص ۱۰–۱۱).
ابوالقاسم نیشابوری (درگذشته ۴۰۶ق) در عقلاء المجانین، ۵۱ گزارش مرتبط با بهلول گرد آورده است که تنها بخش محدودی از آنها در منابع پیشین شناسایی شدهاند. برخی از این گزارشها با قرائن تاریخی سازگار نیستند؛ از جمله نامهنگاری منسوب به بهلول با واثق عباسی که خلافت او در سال ۲۲۷ق، چند دهه پس از تاریخ احتمالی وفات بهلول، آغاز شده است. ازاینرو، مجموعه نیشابوری بیش از آنکه منبعی مستقل برای بازسازی زندگی بهلول باشد، در شناخت تاریخ تکوین روایات او اهمیت دارد (نیشابوری، صص ۱۰۰–۱۰۹؛ مارتسولف، ۱۹۸۳، صص ۱۲–۱۳).
انتساب بهلول به اصحاب امام صادق (علیهالسلام) نیز از مسائل نیازمند بررسی رجالی است. هرچند گرایش شیعی وی در گزارش جاحظ تصریح شده، نخستین اشاره شناختهشده به معاشرت او با امام صادق (علیهالسلام) در اثری از ابنجوزی (درگذشته ۵۹۷ق) دیده میشود. قاضی نورالله شوشتری نیز در مجالس المؤمنین بهلول را از شاگردان خاص امام معرفی کرده است. مارتسولف احتمال میدهد که این انتساب بر اثر خلط بهلول بن عمرو با بهلول بن محمد صیرفی، از اصحاب امام صادق (علیهالسلام)، شکل گرفته باشد؛ فرضیهای که باید از گزارش کهن مربوط به اصل گرایش شیعی بهلول متمایز دانسته شود (مارتسولف، ۱۹۸۳، صص ۱۵، ۱۷–۱۸).
در حوزه تاریخ حدیث نیز نام بهلول در عنوان کتاب مسند أبي نواس وجحا وأشعب وبهلول وجعيفران وما رووا من الحديث، اثر فارس بن سلیمان ارجانی (درگذشته حدود ۳۲۰ق)، ثبت شده است. نجاشی این اثر را در فهرست خود معرفی کرده است؛ بااینحال، فقدان متن کتاب، بررسی هویت دقیق بهلولِ مذکور و ارزیابی روایات منسوب به او را ناممکن میسازد (مارتسولف، ۱۹۸۳، صص ۱۳–۱۴).
بر این اساس، مطالعه تاریخی بهلول مستلزم تفکیک سه حوزه است: گزارشهای مربوط به زندگی او، روایات ادبیِ انتقالیافته به نام وی و انتسابهای رجالی و مذهبی. بدون این تفکیک، بازسازی شخصیت تاریخی بهلول از مجموعه حکایات منسوب به او امکانپذیر نخواهد بود.
منابع
۱. جاحظ، عمرو بن بحر. البیان والتبیین. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. ج۲. قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۹۸۵.
۲. نیشابوری، ابوالقاسم حسن بن محمد بن حبیب. عقلاء المجانین. تحقیق مصطفی عاشور. قاهره: مکتبة ابنسینا، بیتا.
Marzolph, Ulrich. Der Weise Narr Buhlūl. Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, 46/4. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1983.
Marzolph, Ulrich. “Bohlūl, Abū Wohayb.” Encyclopaedia Iranica, vol. IV, 1989, pp. 319–320.
https://eitaa.com/handschrift
توسل ابنحبان، محدث نامدار اهل سنت، به امام رضا (علیهالسلام)
ابنحبان بُستی (متوفای ۳۵۴ق)، از محدثان و رجالشناسان برجسته اهل سنت و صاحب کتاب صحیح ابنحبان، در کتاب الثقات، ذیل شرححال امام رضا (علیهالسلام)، گزارشی خواندنی از تجربه شخصی خود نقل کرده است:
متن عربی:
«وَقَبْرُهُ بِسَنَابَاذَ خَارِجَ النُّوقَانِ مَشْهُورٌ يُزَارُ بِجَنْبِ قَبْرِ الرَّشِيدِ، قَدْ زُرْتُهُ مِرَارًا كَثِيرَةً، وَمَا حَلَّتْ بِي شِدَّةٌ فِي وَقْتِ مُقَامِي بِطُوسَ، فَزُرْتُ قَبْرَ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا، صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَى جَدِّهِ وَعَلَيْهِ، وَدَعَوْتُ اللَّهَ إِزَالَتَهَا عَنِّي، إِلَّا اسْتُجِيبَ لِي وَزَالَتْ عَنِّي تِلْكَ الشِّدَّةُ، وَهَذَا شَيْءٌ جَرَّبْتُهُ مِرَارًا فَوَجَدْتُهُ كَذَلِكَ، أَمَاتَنَا اللَّهُ عَلَى مَحَبَّةِ الْمُصْطَفَى وَأَهْلِ بَيْتِهِ، صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ».
ترجمه:
«قبر ایشان در سناباد، بیرون از نوقان، در کنار قبر هارونالرشید قرار دارد؛ قبری مشهور که زیارت میشود. من بارها آن را زیارت کردهام. در دوران اقامتم در طوس، هیچگاه گرفتاری و سختیای برایم پیش نیامد که به زیارت قبر علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) بروم و از خداوند بخواهم آن گرفتاری را از من برطرف سازد، مگر آنکه دعایم مستجاب شد و آن گرفتاری برطرف گردید. این چیزی است که بارها آزمودهام و آن را چنین یافتهام. خداوند ما را بر محبت مصطفی و خاندانش بمیراند؛ درود خداوند بر او و تمامی خاندانش باد.»
مأخذ: ابنحبان بُستی، الثقات، ج ۸، ص ۴۵۷
https://eitaa.com/handschrift
اسماعیلیه و شاخههای معاصر آن
اسماعیلیه شاخهای از تشیع است که امامت را پس از امام جعفر صادق (علیهالسلام) در نسل اسماعیل بن جعفر (علیهالسلام) میداند. از باورهای اصلی اسماعیلیان، توحید، پیامبریِ حضرت محمد (صلواتاللهعلیهوآله) و استمرار هدایت دینی از طریق امام است. در این دیدگاه، امام افزون بر رهبری دینی، مرجع تبیین معنای باطنی قرآن در کنار معنای ظاهری آن است.
پس از درگذشت مستنصر بالله، خلیفهـامام فاطمی، در سال ۴۸۷ق، اسماعیلیان بر سر جانشینی او به دو شاخهٔ اصلی نزاری و مستعلوی تقسیم شدند. نزاریان به امام زنده و حاضر باور دارند؛ امام کنونی آنان شاه رحیم الحسینی، آقاخان پنجم، پنجاهمین امام این سلسله است. مستعلویانِ معاصر از شاخهٔ طیبیاند: آنان امام طیب را در غیبت میدانند و داعی مطلق را نایب و نمایندهٔ امام در دوران غیبت میشمارند.
جماعتهای طیبی را عموماً بُهره مینامند. بُهرهها سه شاخهٔ اصلی دارند: داوودی، سلیمانی و علوی؛ هر شاخه سلسلهٔ داعیان خود را دارد. بنابراین بُهره شاخهای جدا از مستعلویان نیست، بلکه نام رایج جماعتهای مستعلویِ طیبی است.
https://eitaa.com/handschrift
برای شهدای میناب
قرار بود امروز هم به خانه برگردند؛ کیفهایشان را گوشهای بگذارند، از اتفاقات مدرسه بگویند و فردا دوباره سر همان نیمکتها بنشینند. اما حالا از تمام آن فرداها، چند کیف سوخته مانده است و کفشهایی که دیگر کسی پا در آنها نخواهد گذاشت.
کودکانی که هنوز فرصت نکرده بودند زندگی را بشناسند، قربانی کسانی شدند که خوب میدانستند چه میکنند.
و ما ماندهایم با این پرسش تلخ صادق هدایت:
«آیا مفهوم زندگی این بود که آدم شاهد رجالهبازی یک دسته مادرقحبه بشود؟»
https://eitaa.com/handschrift
معرفی مقالۀ: «دستورهایی برای نماز اسلامی از سدۀ دوم هجری/هشتم میلادی»، نوشتۀ دبلیو. مت مالچیتسکی (۱)
موضوع مقاله، انتشار و بررسی قطعهای پاپیروس عربی از مجموعۀ دانشگاه یوتا، به شمارۀ ۲۰۵، است که دستورهایی دربارۀ چگونگی نمازگزاردن دربردارد. پژوهش شامل توصیف وضعیت مادی پاپیروس، ارائۀ متن عربی، ترجمۀ انگلیسی، توضیحات سطربهسطر و تصاویر دو روی سند است. اهمیت آن در فراهمکردن شاهدی مادی برای مطالعۀ انتقال مکتوب آموزشهای عبادی در سدههای نخست اسلامی است؛ شاهدی که امکان مقایسۀ صورتهای کهن این آموزشها را با عبارات محفوظ در مجموعههای حدیثی متأخر فراهم میکند.
پاپیروس، قطعهای قهوهایرنگ و نسبتاً زبر به ابعاد ۱۲ در ۲۶ سانتیمتر است که بر هر دو روی آن با مرکب سیاه نوشتهاند. روی نخست یازده سطر و روی دیگر هشت سطر دارد؛ البته از سطرهای پایانی تنها آثاری باقی مانده است. حاشیههای بالا و راست محفوظاند، اما بخش پایین از میان رفته و افتادگی دیگری در میانۀ قسمت پایینی، چند سطر را در هر دو رو آسیب زده است. بخشی از قسمت بالایی نیز به برگ آغازین طومار تعلق داشته، بیآنکه نوشتهای از متن آن برگ باقی مانده باشد. محل کشف سند معلوم نیست. نویسنده، با توجه به دیگر اجزای مجموعۀ دانشگاه یوتا، منشأ مصری آن را محتمل میداند؛ بنابراین، انتساب جغرافیایی سند بر اطلاعات مجموعه استوار است، نه بر محل کشف ثبتشده یا تصریح خود متن (ص ۴۱ـ۴۲).
سند تاریخ ندارد و انتساب آن به سدۀ دوم هجری حاصل مقایسۀ خط و ویژگیهای نوشتاری آن با پاپیروسهای منتشرشده است. از جمله قرائن مورد توجه نویسنده، شیوۀ نقطهگذاری «فاء» و «قاف»، کاربرد یای نقطهدار در جای الف مقصوره و برخی ویژگیهای دستوری است. این تاریخگذاری، ناظر به زمان کتابتِ شاهد موجود است و زمان پیدایش دعاها یا دستورهای مندرج در آن را بهخودیخود تعیین نمیکند. مالچیتسکی جایگاه متن را نیز میان دو دستۀ متعارفِ اسناد روزمره و آثار تألیفی بررسی میکند و آن را متعلق به مرحلۀ «پیشاتألیفی» میخواند. مقصود از این تعبیر، در چارچوب مقالۀ او، صورت آموزشی و هنوز غیرتثبیتشدۀ نوشته در قیاس با مجموعههای سامانیافتۀ حدیثی و فقهی است. از همین رو، مقایسۀ آن با نامهها و اسناد کهن را برای شناخت ویژگیهای کتابت سودمندتر از مقایسه با پاپیروسهای حاوی آثار تألیفیِ تکاملیافته میشمارد (ص ۴۱، ۴۷، ۵۱).
بخش عربی مقاله از حیث روش انتشار اهمیت ویژهای دارد. برخلاف بسیاری از پاپیروسهای عربی که نقطهگذاری اندکی دارند، در این سند بیشتر حروف نقطهگذاری شدهاند؛ بااینحال، متن فاقد نشانههای حرکات کوتاه است. بنابراین، فراوانی نقطهها را نباید به معنای اعرابگذاری متن دانست. نویسنده برای پرهیز از تکرار تقریباً کامل متن، بهجای فهرستکردن واژههای نقطهدار، صورتهای بینقطه و ناهنجاریهای املایی را زیر متن چاپی ثبت کرده است. او همچنین تصریح میکند که نشانههای همزه، مدّ، تشدید و الف کوچکِ لفظ جلاله را خود افزوده است. در نتیجه، متن چاپشده بازنویسی خوانای سند همراه با مداخلات اعلامشدۀ مصحح است و برای بررسی رسمالخط تاریخی باید آن را همراه با یادداشتهای زیر متن و تصاویر خواند (ص ۴۲ـ۴۵).
محتوای روی نخست با بسمله و توضیح رابطۀ وضو، تسلیم و تکبیر با نماز آغاز میشود. عبارت «يحلها التسليم و يحرمها التكبير» بدین معناست که تسلیم، نمازگزار را از محدودیتهای نماز خارج میکند و تکبیر او را وارد حریم آن میسازد. مالچیتسکی این عبارت را با روایتهای مشتمل بر «مفتاح الصلاة» مقایسه میکند و اختلافهای واژگانی، نحوی و ترتیبی را نشان میدهد: متن پاپیروس از فعلهای «يحلها» و «يحرمها» استفاده کرده، حال آنکه روایتهای مقایسهشده غالباً صورتهای اسمی «تحليلها» و «تحريمها» دارند؛ همچنین در پاپیروس تسلیم پیش از تکبیر ذکر شده است. این تقدم، ترتیب بیانِ عبارت است و بهتنهایی نشاندهندۀ تقدّم عملی سلام بر تکبیر در نماز نیست؛ زیرا ادامۀ همین متن، آغاز نماز را با تکبیر توضیح میدهد (ص ۴۲، ۴۵ـ۴۶).
پس از این مقدمه، متن از مسلمان میخواهد هنگام نماز برای خداوند با حالت قنوت قیام کند. توضیح پس از آن، در ضبط چاپی، با تکرار دو واژه همراه است: «والقنوت الركوع والركوع والخشوع والخشوع من رهبة الله»؛ یعنی «قنوت، رکوع و رکوع و خشوع و خشوع از بیم خداوند است». این تکرارها جزئی از صورت منتشرشدۀ متناند و حذف بیتوضیح آنها، ویژگی سند را از میان میبرد. نویسنده در شرح «قنوت» به کاربردهای قرآنی، حدیثی و لغوی رجوع میکند و به سبب تعدد معانی، از انتخاب معادلی واحد برای آن خودداری میورزد.
در این سیاق، قنوت با قیام، رکوع و خشوع ارتباط دارد و تطبیق مستقیم آن بر معنای اصطلاحیِ یک دعای مشخص در نماز، نیازمند دلیل بیشتری است (ص ۴۲، ۴۸).
https://eitaa.com/handschrift
معرفی مقالۀ: «دستورهایی برای نماز اسلامی از سدۀ دوم هجری/هشتم میلادی»، نوشتۀ دبلیو. مت مالچیتسکی (۲)
در ادامۀ دستور، نمازگزار هنگام ایستادن دستهای خود را تا برابر شانهها بالا میآورد، بیآنکه از گوشها فراتر رود، و تکبیر میگوید. صورت تکبیر در متن «الله هو اكبر» است؛ یعنی «خداوند، اوست که بزرگتر است». وجود ضمیر «هو» از تفاوتهای قابلتوجه این شاهد با صورت رایج تکبیر است. پس از آن، تسبیح و دعای آغاز نماز میآید که با «سبحانك» آغاز میشود و مضامین تنزیه خداوند، برکت نامهای او، بلندی عظمت او و نفی معبود دیگر را دربردارد. در این بخش، ضبط «وتبارك اسمائك» ــ به معنای «نامهای تو مبارک است» ــ با صورت مفرد «اسمك» در روایتهای مقایسهشدۀ نویسنده تفاوت دارد. مالچیتسکی افزون بر تفاوت مفرد و جمع، شیوۀ نگارش همزه در این کلمه را نیز بررسی میکند (ص ۴۲ـ۴۳، ۴۹).
دعای آغاز نماز سپس با عباراتی دربارۀ رویآوردن به آفرینندۀ آسمانها و زمین، دوری از شرک و اختصاص نماز، عبادت، زندگی و مرگ به پروردگار ادامه مییابد. این قسمت با آیاتی از سورۀ انعام، بهویژه آیات ۷۹ و ۱۶۲ـ۱۶۳، و با دعاهای منقول در منابع حدیثی پیوند دارد. یکی از تفاوتهای آن، عبارت «وان اكون من المسلمين» است؛ یعنی «و اینکه از مسلمانان باشم»، در برابر صورت «وأنا أول المسلمين»؛ یعنی «و من نخستین مسلمانانم». اهمیت این مقایسه در شناخت نحوۀ حضور زبان قرآن در دعای نماز است. متن مورد بحث، دستور نماز و دعای عبادی است؛ ازاینرو، اختلاف عبارت آن با آیه را نمیتوان بدون بررسی بیشتر، اختلاف در متن قرآن به شمار آورد (ص ۴۳، ۵۰).
پس از دعای آغازین، دستور قرائت قرآن میآید، اما در قسمت محفوظ، سورۀ مشخصی برای قرائت نام برده نشده است. سپس تکبیر، بالاآوردن دوبارۀ دستها تا برابر شانهها و رفتن به رکوع ذکر میشود. توضیح وضعیت سر و دستها در پایان این رو، به سبب افتادگی و دشواری عبارت، روشن نیست. نویسنده خود تصریح میکند که هرچند برخی حروف و نقطهها خواناست، کلمات حاصل معنای منسجمی نمیسازند و ترجمۀ پیشنهادی او بسیار موقتی است. بنابراین، این قسمت مبنای مطمئنی برای بازسازی جزئیات حرکت بدن در نماز فراهم نمیکند. رسم نامتعارف «القروان» برای «القرآن» نیز در همین بخش آمده است؛ نویسنده آن را حاصل کوشش کاتب برای بازنمایی همزه و نمونهای از تصحیح افراطیِ املا تفسیر میکند (ص ۴۳، ۵۰ـ۵۱).
روی دیگر پاپیروس با دستورهایی دربارۀ بالاآوردن سر، قرارگرفتن کف دستها بر زانوها، امتداد انگشتان به سوی قبله و وضعیت شست ادامه مییابد. سپس متن به نشستن در دو رکعت و ادای تشهد میپردازد. در اینجا شیوۀ بیان از سومشخص به خطاب مستقیم تغییر میکند؛ تغییری که نویسنده آن را قرینهای بر کاربرد عملی و آموزشی نوشته میداند. دستور اصلی آن است که نمازگزار تا پایان شهادت خود چیزی نیفزاید و چیزی نکاهد؛ پس از پایان، میتواند آنچه میخواهد بگوید. این تمایز نشان میدهد که در منطق همین نوشته، برای عبارت تشهد حدودی معین در نظر گرفته شده، در حالی که گفتار پس از آن آزادی بیشتری دارد (ص ۴۳، ۵۱).
نام ابنمسعود در بخش مربوط به تشهد آمده و به گفتار او در «شهادت» اشاره شده است. در همین سیاق، دستور گفتن «بسم الله»، به معنای «به نام خدا»، دیده میشود. وجود نام ابنمسعود برای شناخت مرجع منقول در این بخش اهمیت دارد، اما در متن محفوظ سلسلۀ اسنادی برای انتساب مجموعۀ دستورها به او وجود ندارد. همچنین واژۀ «كان» در پایان سطر پیشین، که پیوند عبارت را به صورت «ابنمسعود در تشهد خود میگفت» ممکن میسازد، خوانشی پیشنهادی است: نویسنده تصریح میکند که این کلمه تقریباً ناخواناست و انتخاب آن را با ساختار نحوی و نمونههای مشابه توجیه میکند (ص ۴۳، ۵۱ـ۵۲).
مهمترین مسئلۀ انتقادی در انتشار بخش عربی، چگونگی تکمیل تشهد است. مالچیتسکی سطرهای آسیبدیدۀ پایانی را با تشهد منسوب به ابنمسعود در منابع حدیثی مرتبط میداند، اما صریحاً اعلام میکند که متن کاملِ افزودهشده در کروشهها در فضای موجود پاپیروس نمیگنجیده است. او برای پرهیز از حدسزدن اینکه کدام کلمات در سند بوده یا حذف شده، صورت کامل تشهد را از منابع حدیثی درج کرده است. در شرح خود نیز سه واژۀ خوانای «الله الصالحين اشهد» را از شواهد تشخیص موضوع میشمارد. بنابراین، صورت کامل تشهد در متن چاپی، ارزش یک رونویسیِ مستقیم از پاپیروس را ندارد؛ این بخش عمدتاً برای معرفی عبارت موازی و توضیح محتوای احتمالی درج شده است. سند، شاهدی بر حضور گفتاری مربوط به تشهد و پیوند آن با ابنمسعود فراهم میکند، اما برای اثبات حضور تکتک اجزای تشهدِ بازسازیشده کفایت نمیکند (ص ۴۳ـ۴۴، یادداشتهای ۴ و ۵؛ ص ۵۲).
https://eitaa.com/handschrift
معرفی مقالۀ: «دستورهایی برای نماز اسلامی از سدۀ دوم هجری/هشتم میلادی»، نوشتۀ دبلیو. مت مالچیتسکی (۳)
ترجمۀ انگلیسی مقاله نیز در چند موضع نیازمند مراجعه به متن عربی است. «الركعتين» به «دو سجده» ترجمه شده، حال آنکه عبارت عربی از «دو رکعت» سخن میگوید. همچنین در ترجمۀ توضیح قنوت، از رکوع و سجود سخن رفته است، در حالی که متن چاپی «الركوع» و «الخشوع» دارد. ترجمۀ «ويقيم ابهامه» به تنظیم انگشتان پا نیز فراتر از دلالت صریح عبارت است؛ «إبهام» شست است و تعیین دقیق عضو و حالت آن به تفسیر سیاق وابسته میماند. این موارد، همراه با ابهامهای اعلامشدۀ مصحح، نشان میدهد که استفاده از مقالۀ حاضر در تاریخ عبادات باید بر متن عربی، گزارش وضعیت سند و درجات اطمینان خوانشها استوار باشد (ص ۴۲ـ۴۴).
دستاورد اصلی پژوهش، در دسترس قراردادن شاهدی کهن از آموزش مکتوب نماز است که هم با زبان قرآن و مضامین حدیثیِ شناختهشده پیوند دارد و هم تفاوتهایی در تعبیر، ترتیب بیان و رسمالخط نشان میدهد. این همزمانیِ اشتراک و تفاوت، سند را برای مطالعۀ انتقال و تثبیت عبارتهای عبادی ارزشمند میکند. بااینحال، ناشناختگی کاتب و مخاطب، نامعلومبودن محل دقیق پیدایش، فقدان تاریخ صریح و آسیبدیدگی متن، دامنۀ استنتاج را محدود میسازد. از این قطعه بهتنهایی نمیتوان شیوۀ نماز همۀ مسلمانان سدۀ دوم، وابستگی قطعی به مذهبی فقهی یا تاریخ پیدایش تکتک اذکار را تعیین کرد. ارزش تاریخی آن در گواهی مشخص و محدودی است که از صورت مکتوب آموزش نماز در یک شاهد کهن عرضه میکند؛ گواهیای که اعتبار استفاده از آن به تفکیک دقیق متن محفوظ، خوانش پیشنهادی و تکمیل مبتنی بر منابع متأخر وابسته است.
Malczycki, W. Matt. “Instructions for Islamic Prayer from the Second Century AH/Eighth Century CE.” Bulletin of the American Society of Papyrologists 49 (2012): 41–54.
https://eitaa.com/handschrift