معرفی مقالۀ: «دستورهایی برای نماز اسلامی از سدۀ دوم هجری/هشتم میلادی»، نوشتۀ دبلیو. مت مالچیتسکی (۱)
موضوع مقاله، انتشار و بررسی قطعهای پاپیروس عربی از مجموعۀ دانشگاه یوتا، به شمارۀ ۲۰۵، است که دستورهایی دربارۀ چگونگی نمازگزاردن دربردارد. پژوهش شامل توصیف وضعیت مادی پاپیروس، ارائۀ متن عربی، ترجمۀ انگلیسی، توضیحات سطربهسطر و تصاویر دو روی سند است. اهمیت آن در فراهمکردن شاهدی مادی برای مطالعۀ انتقال مکتوب آموزشهای عبادی در سدههای نخست اسلامی است؛ شاهدی که امکان مقایسۀ صورتهای کهن این آموزشها را با عبارات محفوظ در مجموعههای حدیثی متأخر فراهم میکند.
پاپیروس، قطعهای قهوهایرنگ و نسبتاً زبر به ابعاد ۱۲ در ۲۶ سانتیمتر است که بر هر دو روی آن با مرکب سیاه نوشتهاند. روی نخست یازده سطر و روی دیگر هشت سطر دارد؛ البته از سطرهای پایانی تنها آثاری باقی مانده است. حاشیههای بالا و راست محفوظاند، اما بخش پایین از میان رفته و افتادگی دیگری در میانۀ قسمت پایینی، چند سطر را در هر دو رو آسیب زده است. بخشی از قسمت بالایی نیز به برگ آغازین طومار تعلق داشته، بیآنکه نوشتهای از متن آن برگ باقی مانده باشد. محل کشف سند معلوم نیست. نویسنده، با توجه به دیگر اجزای مجموعۀ دانشگاه یوتا، منشأ مصری آن را محتمل میداند؛ بنابراین، انتساب جغرافیایی سند بر اطلاعات مجموعه استوار است، نه بر محل کشف ثبتشده یا تصریح خود متن (ص ۴۱ـ۴۲).
سند تاریخ ندارد و انتساب آن به سدۀ دوم هجری حاصل مقایسۀ خط و ویژگیهای نوشتاری آن با پاپیروسهای منتشرشده است. از جمله قرائن مورد توجه نویسنده، شیوۀ نقطهگذاری «فاء» و «قاف»، کاربرد یای نقطهدار در جای الف مقصوره و برخی ویژگیهای دستوری است. این تاریخگذاری، ناظر به زمان کتابتِ شاهد موجود است و زمان پیدایش دعاها یا دستورهای مندرج در آن را بهخودیخود تعیین نمیکند. مالچیتسکی جایگاه متن را نیز میان دو دستۀ متعارفِ اسناد روزمره و آثار تألیفی بررسی میکند و آن را متعلق به مرحلۀ «پیشاتألیفی» میخواند. مقصود از این تعبیر، در چارچوب مقالۀ او، صورت آموزشی و هنوز غیرتثبیتشدۀ نوشته در قیاس با مجموعههای سامانیافتۀ حدیثی و فقهی است. از همین رو، مقایسۀ آن با نامهها و اسناد کهن را برای شناخت ویژگیهای کتابت سودمندتر از مقایسه با پاپیروسهای حاوی آثار تألیفیِ تکاملیافته میشمارد (ص ۴۱، ۴۷، ۵۱).
بخش عربی مقاله از حیث روش انتشار اهمیت ویژهای دارد. برخلاف بسیاری از پاپیروسهای عربی که نقطهگذاری اندکی دارند، در این سند بیشتر حروف نقطهگذاری شدهاند؛ بااینحال، متن فاقد نشانههای حرکات کوتاه است. بنابراین، فراوانی نقطهها را نباید به معنای اعرابگذاری متن دانست. نویسنده برای پرهیز از تکرار تقریباً کامل متن، بهجای فهرستکردن واژههای نقطهدار، صورتهای بینقطه و ناهنجاریهای املایی را زیر متن چاپی ثبت کرده است. او همچنین تصریح میکند که نشانههای همزه، مدّ، تشدید و الف کوچکِ لفظ جلاله را خود افزوده است. در نتیجه، متن چاپشده بازنویسی خوانای سند همراه با مداخلات اعلامشدۀ مصحح است و برای بررسی رسمالخط تاریخی باید آن را همراه با یادداشتهای زیر متن و تصاویر خواند (ص ۴۲ـ۴۵).
محتوای روی نخست با بسمله و توضیح رابطۀ وضو، تسلیم و تکبیر با نماز آغاز میشود. عبارت «يحلها التسليم و يحرمها التكبير» بدین معناست که تسلیم، نمازگزار را از محدودیتهای نماز خارج میکند و تکبیر او را وارد حریم آن میسازد. مالچیتسکی این عبارت را با روایتهای مشتمل بر «مفتاح الصلاة» مقایسه میکند و اختلافهای واژگانی، نحوی و ترتیبی را نشان میدهد: متن پاپیروس از فعلهای «يحلها» و «يحرمها» استفاده کرده، حال آنکه روایتهای مقایسهشده غالباً صورتهای اسمی «تحليلها» و «تحريمها» دارند؛ همچنین در پاپیروس تسلیم پیش از تکبیر ذکر شده است. این تقدم، ترتیب بیانِ عبارت است و بهتنهایی نشاندهندۀ تقدّم عملی سلام بر تکبیر در نماز نیست؛ زیرا ادامۀ همین متن، آغاز نماز را با تکبیر توضیح میدهد (ص ۴۲، ۴۵ـ۴۶).
پس از این مقدمه، متن از مسلمان میخواهد هنگام نماز برای خداوند با حالت قنوت قیام کند. توضیح پس از آن، در ضبط چاپی، با تکرار دو واژه همراه است: «والقنوت الركوع والركوع والخشوع والخشوع من رهبة الله»؛ یعنی «قنوت، رکوع و رکوع و خشوع و خشوع از بیم خداوند است». این تکرارها جزئی از صورت منتشرشدۀ متناند و حذف بیتوضیح آنها، ویژگی سند را از میان میبرد. نویسنده در شرح «قنوت» به کاربردهای قرآنی، حدیثی و لغوی رجوع میکند و به سبب تعدد معانی، از انتخاب معادلی واحد برای آن خودداری میورزد.
در این سیاق، قنوت با قیام، رکوع و خشوع ارتباط دارد و تطبیق مستقیم آن بر معنای اصطلاحیِ یک دعای مشخص در نماز، نیازمند دلیل بیشتری است (ص ۴۲، ۴۸).
https://eitaa.com/handschrift
معرفی مقالۀ: «دستورهایی برای نماز اسلامی از سدۀ دوم هجری/هشتم میلادی»، نوشتۀ دبلیو. مت مالچیتسکی (۲)
در ادامۀ دستور، نمازگزار هنگام ایستادن دستهای خود را تا برابر شانهها بالا میآورد، بیآنکه از گوشها فراتر رود، و تکبیر میگوید. صورت تکبیر در متن «الله هو اكبر» است؛ یعنی «خداوند، اوست که بزرگتر است». وجود ضمیر «هو» از تفاوتهای قابلتوجه این شاهد با صورت رایج تکبیر است. پس از آن، تسبیح و دعای آغاز نماز میآید که با «سبحانك» آغاز میشود و مضامین تنزیه خداوند، برکت نامهای او، بلندی عظمت او و نفی معبود دیگر را دربردارد. در این بخش، ضبط «وتبارك اسمائك» ــ به معنای «نامهای تو مبارک است» ــ با صورت مفرد «اسمك» در روایتهای مقایسهشدۀ نویسنده تفاوت دارد. مالچیتسکی افزون بر تفاوت مفرد و جمع، شیوۀ نگارش همزه در این کلمه را نیز بررسی میکند (ص ۴۲ـ۴۳، ۴۹).
دعای آغاز نماز سپس با عباراتی دربارۀ رویآوردن به آفرینندۀ آسمانها و زمین، دوری از شرک و اختصاص نماز، عبادت، زندگی و مرگ به پروردگار ادامه مییابد. این قسمت با آیاتی از سورۀ انعام، بهویژه آیات ۷۹ و ۱۶۲ـ۱۶۳، و با دعاهای منقول در منابع حدیثی پیوند دارد. یکی از تفاوتهای آن، عبارت «وان اكون من المسلمين» است؛ یعنی «و اینکه از مسلمانان باشم»، در برابر صورت «وأنا أول المسلمين»؛ یعنی «و من نخستین مسلمانانم». اهمیت این مقایسه در شناخت نحوۀ حضور زبان قرآن در دعای نماز است. متن مورد بحث، دستور نماز و دعای عبادی است؛ ازاینرو، اختلاف عبارت آن با آیه را نمیتوان بدون بررسی بیشتر، اختلاف در متن قرآن به شمار آورد (ص ۴۳، ۵۰).
پس از دعای آغازین، دستور قرائت قرآن میآید، اما در قسمت محفوظ، سورۀ مشخصی برای قرائت نام برده نشده است. سپس تکبیر، بالاآوردن دوبارۀ دستها تا برابر شانهها و رفتن به رکوع ذکر میشود. توضیح وضعیت سر و دستها در پایان این رو، به سبب افتادگی و دشواری عبارت، روشن نیست. نویسنده خود تصریح میکند که هرچند برخی حروف و نقطهها خواناست، کلمات حاصل معنای منسجمی نمیسازند و ترجمۀ پیشنهادی او بسیار موقتی است. بنابراین، این قسمت مبنای مطمئنی برای بازسازی جزئیات حرکت بدن در نماز فراهم نمیکند. رسم نامتعارف «القروان» برای «القرآن» نیز در همین بخش آمده است؛ نویسنده آن را حاصل کوشش کاتب برای بازنمایی همزه و نمونهای از تصحیح افراطیِ املا تفسیر میکند (ص ۴۳، ۵۰ـ۵۱).
روی دیگر پاپیروس با دستورهایی دربارۀ بالاآوردن سر، قرارگرفتن کف دستها بر زانوها، امتداد انگشتان به سوی قبله و وضعیت شست ادامه مییابد. سپس متن به نشستن در دو رکعت و ادای تشهد میپردازد. در اینجا شیوۀ بیان از سومشخص به خطاب مستقیم تغییر میکند؛ تغییری که نویسنده آن را قرینهای بر کاربرد عملی و آموزشی نوشته میداند. دستور اصلی آن است که نمازگزار تا پایان شهادت خود چیزی نیفزاید و چیزی نکاهد؛ پس از پایان، میتواند آنچه میخواهد بگوید. این تمایز نشان میدهد که در منطق همین نوشته، برای عبارت تشهد حدودی معین در نظر گرفته شده، در حالی که گفتار پس از آن آزادی بیشتری دارد (ص ۴۳، ۵۱).
نام ابنمسعود در بخش مربوط به تشهد آمده و به گفتار او در «شهادت» اشاره شده است. در همین سیاق، دستور گفتن «بسم الله»، به معنای «به نام خدا»، دیده میشود. وجود نام ابنمسعود برای شناخت مرجع منقول در این بخش اهمیت دارد، اما در متن محفوظ سلسلۀ اسنادی برای انتساب مجموعۀ دستورها به او وجود ندارد. همچنین واژۀ «كان» در پایان سطر پیشین، که پیوند عبارت را به صورت «ابنمسعود در تشهد خود میگفت» ممکن میسازد، خوانشی پیشنهادی است: نویسنده تصریح میکند که این کلمه تقریباً ناخواناست و انتخاب آن را با ساختار نحوی و نمونههای مشابه توجیه میکند (ص ۴۳، ۵۱ـ۵۲).
مهمترین مسئلۀ انتقادی در انتشار بخش عربی، چگونگی تکمیل تشهد است. مالچیتسکی سطرهای آسیبدیدۀ پایانی را با تشهد منسوب به ابنمسعود در منابع حدیثی مرتبط میداند، اما صریحاً اعلام میکند که متن کاملِ افزودهشده در کروشهها در فضای موجود پاپیروس نمیگنجیده است. او برای پرهیز از حدسزدن اینکه کدام کلمات در سند بوده یا حذف شده، صورت کامل تشهد را از منابع حدیثی درج کرده است. در شرح خود نیز سه واژۀ خوانای «الله الصالحين اشهد» را از شواهد تشخیص موضوع میشمارد. بنابراین، صورت کامل تشهد در متن چاپی، ارزش یک رونویسیِ مستقیم از پاپیروس را ندارد؛ این بخش عمدتاً برای معرفی عبارت موازی و توضیح محتوای احتمالی درج شده است. سند، شاهدی بر حضور گفتاری مربوط به تشهد و پیوند آن با ابنمسعود فراهم میکند، اما برای اثبات حضور تکتک اجزای تشهدِ بازسازیشده کفایت نمیکند (ص ۴۳ـ۴۴، یادداشتهای ۴ و ۵؛ ص ۵۲).
https://eitaa.com/handschrift
معرفی مقالۀ: «دستورهایی برای نماز اسلامی از سدۀ دوم هجری/هشتم میلادی»، نوشتۀ دبلیو. مت مالچیتسکی (۳)
ترجمۀ انگلیسی مقاله نیز در چند موضع نیازمند مراجعه به متن عربی است. «الركعتين» به «دو سجده» ترجمه شده، حال آنکه عبارت عربی از «دو رکعت» سخن میگوید. همچنین در ترجمۀ توضیح قنوت، از رکوع و سجود سخن رفته است، در حالی که متن چاپی «الركوع» و «الخشوع» دارد. ترجمۀ «ويقيم ابهامه» به تنظیم انگشتان پا نیز فراتر از دلالت صریح عبارت است؛ «إبهام» شست است و تعیین دقیق عضو و حالت آن به تفسیر سیاق وابسته میماند. این موارد، همراه با ابهامهای اعلامشدۀ مصحح، نشان میدهد که استفاده از مقالۀ حاضر در تاریخ عبادات باید بر متن عربی، گزارش وضعیت سند و درجات اطمینان خوانشها استوار باشد (ص ۴۲ـ۴۴).
دستاورد اصلی پژوهش، در دسترس قراردادن شاهدی کهن از آموزش مکتوب نماز است که هم با زبان قرآن و مضامین حدیثیِ شناختهشده پیوند دارد و هم تفاوتهایی در تعبیر، ترتیب بیان و رسمالخط نشان میدهد. این همزمانیِ اشتراک و تفاوت، سند را برای مطالعۀ انتقال و تثبیت عبارتهای عبادی ارزشمند میکند. بااینحال، ناشناختگی کاتب و مخاطب، نامعلومبودن محل دقیق پیدایش، فقدان تاریخ صریح و آسیبدیدگی متن، دامنۀ استنتاج را محدود میسازد. از این قطعه بهتنهایی نمیتوان شیوۀ نماز همۀ مسلمانان سدۀ دوم، وابستگی قطعی به مذهبی فقهی یا تاریخ پیدایش تکتک اذکار را تعیین کرد. ارزش تاریخی آن در گواهی مشخص و محدودی است که از صورت مکتوب آموزش نماز در یک شاهد کهن عرضه میکند؛ گواهیای که اعتبار استفاده از آن به تفکیک دقیق متن محفوظ، خوانش پیشنهادی و تکمیل مبتنی بر منابع متأخر وابسته است.
Malczycki, W. Matt. “Instructions for Islamic Prayer from the Second Century AH/Eighth Century CE.” Bulletin of the American Society of Papyrologists 49 (2012): 41–54.
https://eitaa.com/handschrift
ابنکثیر و خرسندی از پیروزی فاطمیان اسماعیلی بر فرنگیان
ابنکثیر دمشقی (م ۷۷۴ق)، شاگرد ابنتیمیه، با وجود مخالفت شدید با عقاید اسماعیلیان و حکومت فاطمیان، در گزارش حوادث سال ۳۵۱ق از پیروزی المعزّ فاطمی بر فرنگیان یاد میکند و در پایان، خداوند را بر این پیروزی سپاس میگوید:
«وَفِيهَا فَتَحَ الْمُعِزُّ الْفَاطِمِيُّ حِصْنَ طَبَرْمِينَ مِنْ بِلَادِ الْمَغْرِبِ، وَكَانَ مِنْ أَحْصَنِ بِلَادِ الْفِرِنْجِ، افْتَتَحَهُ قَسْرًا بَعْدَ مُحَاصَرَةٍ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَنِصْفَ شَهْرٍ. وَقَصَدَتِ الْفِرِنْجُ جَزِيرَةَ أَقْرِيطِشَ، فَاسْتَنْجَدَ أَهْلُهَا بِالْمُعِزِّ، فَسَيَّرَ إِلَيْهِمْ جَيْشًا، فَانْتَصَرُوا عَلَى الْفِرِنْجِ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَالْمِنَّةُ».
«در این سال (۳۵۱ ه.ق)، المعزّ فاطمی دژ طبرمین را در سرزمین مغرب گشود؛ دژی که از استوارترین دژهای فرنگیان بود و پس از هفت ماه و نیم محاصره، بهزور فتح شد. فرنگیان نیز آهنگ جزیره اقریطش کردند و مردم آن از المعزّ یاری خواستند. او سپاهی به کمک آنان فرستاد و آنان بر فرنگیان پیروز شدند؛ و ستایش و سپاس از آنِ خداست» (ابنکثیر، البداية والنهاية، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، دار هجر، ج ۱۵، ص ۲۵۶).
اهمیت این گزارش هنگامی آشکارتر میشود که بدانیم ابنکثیر در همان بخش، از گرایشهای شیعی سیفالدوله حمدانی انتقاد کرده و سلطه فرنگیان بر بخشهایی از سرزمینهای اسلامی را نیز با حکومت فاطمیان مرتبط دانسته است. بااینهمه، مخالفت مذهبی او مانع از اظهار خرسندی از پیروزی سپاه فاطمی بر فرنگیان نشده است. او حتی در گزارش پیروزی سیفالدوله بر رومیان، در همان سال، تعبیر «وَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَالْمِنَّةُ» را به کار میبرد (همان، ص ۲۵۵ـ۲۵۶).
به نظر میرسد ابنکثیر در این موارد میان داوری اعتقادی درباره یک حکومت و داوری درباره پیروزی نظامی آن بر دشمن خارجی تفکیک کرده است. احتمالاً تعلق این سپاهیان به جهان اسلام و اهمیت پیروزی آنان بر فرنگیان، در چنین موضعی مؤثر بوده است؛ هرچند از این عبارات نمیتوان درباره اعتقاد دقیق ابنکثیر به اسلام یا عدم اسلام فاطمیان حکم قطعی صادر کرد.
این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد حتی اختلافات عمیق مذهبی نیز لزوماً مانع از خرسندی یک مورخ از پیروزی مخالفان مذهبی خود بر دشمن خارجی نبوده است.
https://eitaa.com/handschrift