🔘 بازشناسی محل دفن حضرت فاطمه (س) در روایات امامیه احمد اشعری روایت کرده از احمد بزنطی (د. 221ق) که گفت: از [ابوالحسن] الرضا (ع) پرسیدم که فاطمه دختر پیامبر خدا (ص) در کدام مکان دفن شد؟ فرمود: «مردی از جعفر [بن محمد] (ع) دربارۀ این سؤال پرسید و عیسی بن موسی [عباسی] هم در آنجا بود. پس عیسی به او گفت: در بقیع دفن شد. آن مرد خطاب به جعفر بن محمد (ع)] گفت: چه می‌گویی؟ [جعفر بن محمد (ع)] فرمود: [عیسی نظرش را] به تو گفت». به او گفتم: خدا خیرت دهد! چه کار به عیسی بن موسی دارم؟! از [نظرِ] پدرانت به من بگو! فرمود: «در خانه‌اش دفن شد» (قرب الإسناد، 367). همچنین احمد اشعری و سهل بن زیاد روایت کرده‌اند که بزنطی گفت: از [ابوالحسن] الرضا (ع) پرسیدم دربارۀ قبر فاطمه (س). پس فرمود: «در خانه‌اش دفن شد. پس هنگامی که بنی‌امیه مسجد [النبی] را بزرگ کردند، داخل در مسجد شد» (الکافي، 1/ 461؛ عیون أخبار الرضا، 1/ 311؛ تهذیب الأحکام، 3/ 255). 🔘 حدیث بزنطی توسط احادیث کهن دیگری تأیید می‌شود: عبدالعزیز بن عمران > حماد بن عیسی > جعفر بن محمد (ع) > محمد بن علی (ع): علی (ع) فاطمه (س) را شبانه در منزلش که [بعداً] داخل در مسجد شد، به خاک سپرد. پس قبرش نزد درب مسجد، روبه‌روی خانۀ اسماء بنت حسین بن عبدالله بن عبیدالله بن عباس است (تاریخ المدینة لابن شبة، 1/ 106). ابوغسان > عبدالله بن ابراهیم بن عبیدالله > جعفر بن محمد (ع) می‌فرمود: فاطمه (س) در خانه‌اش دفن شد که عمر بن عبدالعزیز [خلیفۀ اموی] آن را داخل در مسجد کرد (تاریخ المدینة، 1/ 107). @Al_Meerath

🔘 دفن حضرت فاطمه (س) در خانۀ ایشان که متصل به مسجد النبی (ص) بوده، منطقی‌تر از دیگر اقوال به نظر می‌رسد: برای مخفی‌کردنِ قبر، دفن در خانه گزینهٔ بسیار مناسبی بوده است. البته این گزینه، در آن دوران طبیعی بوده؛ چه چند ماه قبل نیز پیامبر (ص) در همان حجره‌ای که در آن از دنیا رفته بودند، توسط امام علی (ع) دفن شدند. افزون بر این، دفن در کنار پیامبر (ص) یک ارزش مهم به نظر می‌رسید (چنانکه ابوبکر در فاصلۀ کمتر از سه سال در کنار پیامبر ص دفن شد). حال نزدیک‌ترین مکان ممکن برای دفن حضرت فاطمه (س) در کنار پیامبر (ص) همین خانۀ ایشان بود؛ چه خانۀ حضرت فاطمه (س) پشت حجرۀ محل دفن پیامبر ص بود. اما دفن در بقیع ممکن بود سبب افشای قبر در هنگام تدفین شود. همچنان‌که دفن در روضۀ پیامبر (ص) -میان قبر و منبر- نیز معقول نبود؛ چه هم دفن در مسجد بود که می‌توانست محظور شرعی داشته باشد (نگر: الکافي، 3/ 228؛ علل الشرائع، 2/ 358) و هم می‌توانست به افشای قبر منجر شود. در نهایت، به نظر می‌رسد همان‌گونه که در نقل‌های معتبر از امام صادق (ع) و امام رضا (ع) آمده، قبر حضرت فاطمه (س) در خانۀ ایشان قرار گرفته بود که در دورۀ اموی درون مسجد النبی شد. ممکن است به همین دلیل باشد که در روایات، ثواب نماز در خانۀ حضرت فاطمه (س) بالاتر از ثواب از نماز در روضه دانسته شده است (الکافي، 4/ 556). @Al_Meerath

دفن شبانهٔ دختر پیامبر (ص) در روایت دو محدّث مکّه و مدینه علی ابن مدینی (161-234ق) -نقّاد برجستۀ حدیث عامه- در آغاز کتاب العلل خویش می‌گوید که (اغلب) اسناد احادیث اسلامی بر شش مدار است: برای اهل مدینه: ابن شهاب زهری (124ق)، برای اهل مکه: عمرو بن دینار (126ق)، برای اهل بصره: قتاده (117ق) و یحیی بن ابی‌کثیر (132ق)، و برای اهل کوفه: ابواسحاق سبیعی (129ق) و اعمش (148ق) (العلل، 36-37). در اینجا به مدار شهر مدینه -ابن شهاب زهری- و مدار شهر مکه -عمرو بن دینار- توجه می‌کنیم. این دو محدّث، روایات روشن‌گر و مهمی نسبت به دفن شبانۀ حضرت فاطمه (س) نقل می‌کنند که نسبت به هدف و زمینۀ آن آگاهی‌هایی می‌دهد: ◾️روایت ابن شهاب زهری ابن شهاب زهری (56-124ق) از برجسته‌ترین مورّخان و محدّثان دورۀ اموی است که در شکل‌گیری هویّت مذهبیِ «اهل‌سنت» در آینده نقش بسزایی داشته است. او بغضِ علی (ع) را داشت (الغارات، 2/ 386؛ قبول الأخبار، 1/ 269) و منقول است که گاه علی (ع) را سبّ و لعن می‌کرد (الغارات، 2/ 395؛ المسترشد، 149؛ شرح نهج البلاغة، 4/ 102) و هیچ‌گاه فضیلتی در حقّ علی (ع) روایت نمی‌کرد (قبول الأخبار، 1/ 269؛ المجروحین لابن حبّان، 1/ 315). مایکل لکر در مقاله‌اش به تفصیل نشان داده که زهری در خدمت بنی‌امیه بود و معلّم شاهزادگان، قاضی دربار، مأمور جمع‌آوری زکات، و رئیس شرطه بود و به اهداف اموی خدمت می‌کرد (با تشکر از محمد قندهاری بابت معرفی این مقاله). ابن شهاب بسیار مورد توجه اهل‌سنت قرار گرفت. وی در میان اقرانش بیشترین حدیث و نقل را در کتب عامه دارد. او تنها در صحیح بخاری در 1230 سند حضور دارد؛ همچنان‌که پیشتر در مصنف عبدالرزاق نیز در بیش از 2100 سند نام او آمده است (بر اساس نمایهٔ نرم‌افزار جامع خادم‌الحرمین). او با توجه به جایگاه و معتقَداتش، نسبت به تأیید خلافت ابوبکر و ردّ معتقَدات شیعه کاملاً سوگیری داشته؛ لذا نقل دفن شبانهٔ حضرت فاطمه (س) توسط او بدین معناست که در زمان زهری این مسئله از مسلمات تاریخی بوده و این احتمال اصالت تاریخی آن را بسیار افزایش می‌دهد. زهری: ... پس فاطمه در آن باره بر ابوبکر خشم گرفت و او را ترک کرد، پس با او سخن نگفت تا زمانی که از دنیا رفت... همسرش -علی- او را شبانه دفن کرد و به ابوبکر اطلاع نداد، و [علی] بر او نماز خواند (صحیح البخاري، ت البغا، 4/ 1549). دربارهٔ این بخش از نقل زهری که ناظر به دفن شبانهٔ حضرت فاطمه (س) است در اسناد اختلاف شده است: 1. در برخی نقل‌ها، این بخش از مرسلات زهری است، 2. در برخی، زهری آن را از عروة بن زبیر نقل کرده، 3. و در برخی، زهری آن را از عروه از عائشه روایت کرده است. نکتۀ مهم در نقل زهری، آن است که دفن شبانۀ حضرت فاطمه (س) در سیاق درگیری ایشان با ابوبکر مطرح شده است. لذا می‌توان استنباط کرد که این دفن مربوط به عدم حضور ابوبکر بوده، به ویژه که در ادامه تصریح شده است: «و به ابوبکر اطلاع نداد». ◾️روایت عمرو بن دینار روایات و اقوال عمرو بن دینار (46-126ق) در کتب متقدّم عامه بسیار مورد توجه بوده تا حدی که در مصنَّف عبدالرزاق (211ق) نام او در بیش از 600 سند آمده است. او از نظر معیارهای سنّتی رجالی اهل‌سنت نیز کاملاً مورد تأیید بوده؛ چنانکه بخاری (256ق) در صحیحِ خود، نام او را در بیش از 200 سند آورده است. همچنین سفیان بن عیینه (197ق)، فقیه بزرگ مکه و کوفه، او را «ثقة ثقة ثقة» خوانده و درباره‌اش گفته است: «داناترینِ اهلِ مکّه بود!» (الجرح والتعدیل، 6/ 231). عمرو بن دینار به دلیل حضورش در حجاز دسترسی نسبتاً مستقیمی به عدّه‌ای از بنی‌هاشم نیز داشته است. عمرو افزون بر ارتباطی صمیمی که با ابوجعفر باقر (ع) داشته، با نوادۀ دیگرِ علی بن ابی‌طالب (ع)، حسن پسر محمد ابن حنفیه، که در حدود سال 100ق از دنیا رفته، نیز ارتباط داشته و از او احادیثی سماع کرده است. در اینجا نگاهی به نقل عمرو بن دینار از حسن بن محمد بن علی بن ابی‌طالب (ع) دربارۀ دفن شبانۀ حضرت فاطمه (س) می‌اندازیم. این نقل از این جهت مهم است که راوی آن، محدّث بزرگ مکّه است که هیچ‌گاه به تشیّع و جانب‌داری از شیعه متّهم نبوده است: ... عمرو بن دینار > حسن پسر محمد حنفیه (حدود 100ق): فاطمه دختر پیامبر (ص) شبانه دفن شد. علی [با این کار] از ابوبکر فرار کرد تا او بر فاطمه نماز نخواند! بین آن دو درگیری‌ای بود. فاطمه به علی نسبت به این کار وصیت کرده بود (مصنف عبد الرزاق، ط2، 4/ 240). این نقل همان مضامین حدیث زهری را تأیید می‌کند: فاطمه (س) شبانه دفن شد و این به دلیل درگیری او با ابوبکر بود و ابوبکر بر فاطمه (س) نماز نخواند. افزون بر نقل زهری، این نکته را نیز اضافه می‌کند که دفن شبانه بنابر وصیت فاطمه (س) به علی (ع) بود. @Al_Meerath

نمودار اسناد احادیث دفن شبانهٔ حضرت فاطمه (س) به روایت ابن شهاب زهری و عمرو بن دینار @Al_Meerarh

🔘 راز قبر حضرت فاطمه [س] ترجمهٔ رشته‌توییت عمار مسلم در خصوص بازیابی قبر حضرت فاطمه (س) معروف است که علی [ع]، دختر پیامبر [ص]، فاطمه [س] را به صورت مخفیانه و در شب دفن کرد بدون اینکه اکثریت یاران را مطلع سازد (رجوع کنید به گزارش عایشه در صحیح بخاری ۴۲۴۰). این موضوع تاریخی باعث شده است که دربارهٔ مکان دقیق قبر او گمانه‌زنی‌هایی مطرح شود. تاریخ‌نگار متقدّم مدینه، ابوغسان محمد بن یحیی کنانی (درگذشته حدود ۲۱۰)، شاگرد مالک بن انس (درگذشته ۱۷۹) و استاد بخاری (درگذشته ۲۵۶)، جامع‌ترین مجموعه گزارش‌ها درباره مکان قبر فاطمه [س] را در اثر از دست رفته خود به نام اخبار المدینه گردآوری کرد. خوشبختانه این گزارش‌ها در اثر موجود شاگردش ابن شَبّه (درگذشته ۲۶۲) که آن‌ها را یکی پس از دیگری نقل می‌کند، باقی مانده‌اند. از ۹ گزارش مرتبط که به مراجع مختلف نسبت داده شده‌اند، ۷ گزارش بر این باورند که فاطمه در قبرستان بقیع دفن شده است. ابن شَبّه به دلیل برتری عددی این نظر را ترجیح می‌دهد. اما ۲ گزارش متفاوت بسیار مهم هستند زیرا تنها گزارش‌هایی هستند که به [امام] محمد باقر [ع] (درگذشته ۱۱۴) و پسرش [امام] جعفر صادق [ع] (درگذشته ۱۴۸) نسبت داده شده‌اند و نظر کاملاً متفاوتی دارند. گزارش ۱: [امام] باقر [ع]: «علی فاطمه را در شب در منزلش که بعدها بخشی از مسجد شد، دفن کرد» [تاریخ المدینة، ۱/ ۱۰۶]. گزارش ۲: جعفر بن محمد [ع]: «فاطمه در اتاقش دفن شد که عمر بن عبدالعزیز آن را به مسجد توسعه داد» [تاریخ المدینة، ۱/ ۱۰۷]. تاریخ‌نگار دیگری از مدینه، یحیی بن حسن علوی (درگذشته ۲۷۷)، نیز اثری به نام أخبار المدینة نوشته که اکنون از دست رفته است. نقل قول‌هایی از این اثر در آثار بعدی مانند کتاب الطریق قاضی وکیع محمد بن خلف (درگذشته ۳۰۶) باقی مانده است. در این اثر گزارش مرتبط زیر آمده است: علی بن موسی الرضا [ع] > پدرش (موسی) [ع] > پدربزرگش (جعفر) [ع]: «علی فاطمه را در مسجد نزدیک زائران قبر پیامبر دفن کرد (یعنی جایی که آنها می‌ایستند)» [المناسك للحربي، ۳۶۷]. توجه داشته باشید که این گزارش با توجه به توسعه بعدی است که باعث شد قبر در مسجد قرار گیرد و نه اینکه او در اصل در داخل مسجد دفن شده باشد. حال این نظر که فاطمه [س] در اتاقش دفن شده است، که تنها نظر منسوب به [امام] باقر [ع] و [امام] صادق [ع] در مجموعه‌های سنی است، توسط آنچه در مجموعه شیعهٔ دوازده‌امامی می‌یابیم تأیید می‌شود. کلینی (درگذشته ۳۲۹)، صدوق (درگذشته ۳۸۱) و طوسی (درگذشته ۴۶۰) همگی از علی بن موسی الرضا [ع] (درگذشته ۲۰۳) نقل می‌کنند که گفته است: «او در اتاقش دفن شد، پس وقتی امویان مسجد را توسعه دادند، آن اتاق بخشی از مسجد شد» [الکافي، ۱/ ۴۶۱؛ عیون أخبار الرضا، ۱/ ۳۱۱؛ تهذیب الأحکام، ۳/ ۲۵۵]. این تنها گزارشی است که در این موضوع در مجموعه امامی دارای سند قابل اعتماد است! بر اساس این گزارش بسیاری از علمای شیعه، از جمله صدوق، ابن طاووس (درگذشته ۶۶۴) و علامه مجلسی (درگذشته ۱۱۱۱) به این نتیجه رسیدند که فاطمه [س] در خانه‌اش در نزدیکی قبر پیامبر [ص] دفن شده است. @Al_Meerath

💠 فاطمه دختر پیامبر خدا (ص)؛ «مادر پدرش» یکی از کنیه‌هایی که در جامعۀ شیعه برای حضرت فاطمه (س) دختر پیامبر (ص) شناخته می‌شود، «أم ابیها» است. منقول است که حضرت فاطمه (س) از کودکی در مکه دربرابر مشرکان از پدر دفاع می‌کرد (نمونه: سیرة ابن إسحاق، روایة یونس، 211) و در مدینه نیز در هنگام آسیب‌دیدن پدر، پدر را مداوا می‌کرد (نمونه: مسند أحمد، 37/ 484). همچنین می‌دانیم که حضرت فاطمه (س) تنها دختر پیامبر (ص) بوده که در طول دوران مکّی ازدواج نکرده بوده و در خانۀ پدر مانده بوده و مطابق با نقل‌ها، دیگر دختران پیامبر (ص) در مکّه ازدواج کرده بودند (الطبقات الکبیر، 10/ 31، 36، 37). از این روی، ممکن است به جهت نگه‌داری از پدر -به ویژه بعد از فوت خدیجه- چنین لقب یا کنیه‌ای به ایشان داده شده باشد. ⬅️ حال سؤال این است که چه منابع کهنی دردست داریم که کاربرد این کنیه را برای ایشان تأیید کند؟ کهن‌ترین منابع نقل‌هایی را نشان می‌دهند که به دو سند از حسین بن زید ذوالدمعه روایت شده است: 1️⃣ قعنب بن محرز > فضل بن دکین > حسین بن زید > جعفر بن محمد (ع): کنیۀ فاطمه [س]، امّ‌ابیها بود (مقاتل الطالبیین، 57 [تصویر دوم]؛ تاریخ دمشق، 3/ 158). 2️⃣ بخاری > عثمان ابن ابی‌شیبه > بعض اصحابنا > حسین بن زید > جعفر بن محمد (ع): کنیۀ فاطمه دختر پیامبر خدا (ص)، ام‌ّ‌ابیها بود (التعدیل والتجریح، 3/ 1295 [تصویر سوم]؛ مناقب ابن المغازلي، 407). در سند اول ابوالفرج اصفهانی و ابن عساکر با واسطه‌های متفاوتی از قعنب از فضل بن دکین -محدّث شهیر کوفه- این نقل را از حسین بن زید روایت می‌کنند. در سند دوم محمد بن اسماعیل بخاری -نویسندۀ مشهور الصحیح- از عثمان ابن ابی‌شیبه -راوی مشهور کوفه و برادرِ صاحب المصنَّف- از واسطۀ نامشخصی از حسین بن زید روایت می‌کند. البته این نقل امروز در آثار باقی‌مانده از بخاری یافت نمی‌شود. ولی ابوالولید باجی این نقل را از تاریخ بخاری روایت کرده و ابن مغازلی با سندی از بخاری روایت می‌کند (البته در نقل ابن مغازلی، «حسین بن زید» به «کثیر بن یزید» تصحیف شده است). احتمالاً این نقل یا مدخل حضرت فاطمه (س) از نسخ تاریخ کبیر یا تاریخ اوسط بخاری افتاده است. ⬅️ حسین ذوالدمعة -راوی نهایی این نقل از امام صادق (ع)- پسر زید شهید (122ق) پسر امام سجاد (ع) است. او از کودکی که پدرش به قتل می‌رسد، در خانۀ امام صادق (ع) و تحت کفالت ایشان بزرگ می‌شود (مقاتل الطالبیین، 331؛ فهرست النجاشي، 52). گفته شده که او در حدود 190ق از دنیا رفت (تاریخ الإسلام، 4/ 835). گفتنی است کنیۀ «أم أبیها» برای حضرت فاطمه (س) از مصعب بن عبدالله زبیری (236ق) -نسب‌شناس مشهور و صاحب نسب قریش- و از محمد بن علی مدینی (289ق) نیز نقل شده است (المعجم الکبیر للطبراني، 22/ 397). @Al_Meerath

تصویر اول: نمودار اسناد نقل حسین ذوالدمعه تصویر دوم: نقل ابوالفرج اصفهانی تصویر سوم: نقل ابوالولید از تاریخ بخاری @Al_Meerath

💠 اعتبارسنجی احادیث «شق القمر» در میراث فریقین 🎙امیرحسن خوروش حلقۀ مطالعاتی انعکاس، ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش این ارائه مبتنی است بر مقاله‌ای از ارائه‌دهنده در همین موضوع که دردست انتشار است. 🎬 این ارائه را می‌توانید به صورت آنلاین در آپارات تماشا کنید. چکیده از دیرباز تردیدهای مختلفی دربارۀ ارتباط آیات ابتدایی سورۀ قمر با معجزۀ شق القمر و اصالت چنین معجزه‌ای مطرح بوده و در دوران معاصر نیز بحث بر سر این موضوع ادامه داشته است. برخی از متقدّمان، شق القمر را ناظر به آینده و قبل از قیامت می‌دانسته و برخی از معاصران آن را ناظر به یک خسوف جزئی در زمان پیامبر (ص) دانسته‌اند. با این حال، روایت رخداد شق القمر به مثابهٔ یک معجزه به برخی از صحابه منسوب شده و این نقل‌ها از قرن دوم نزد برخی مفسران تعیین‌کننده فرض می‌شده‌اند. این نقل‌ها در صورت اصالت می‌توانند در فهم آیات سورۀ قمر بسیار مؤثر باشند. در این ارائه، با ارزیابی تفصیلی نقل‌های مربوط به شق القمر انتساب آن‌ها به صحابه و دیگران بررسی می‌شود. به نظر می‌رسد که شق القمر در ابتدا در ذیل حدیثی منسوب به ابن مسعود در رد حدیثی دیگر مطرح شده و بعد توسط برخی کوفیان مشروح شده و در ادامه به نقل‌های متعددی گسترش یافته است. 🔘 فهرست تفصیلی ارائه 00:23 مقدمه 01:53 متن آیات ابتدایی سورۀ قمر 03:44 ابعاد بحث شق القمر پیشینهٔ پژوهش 06:58 تحقیقات معاصر در باب شق القمر 07:50 مطالعۀ اوری روبین: پیامِ محمد [ص] در مکه 10:35 مطالعۀ حسین عبدالساتر: تاریخ ادبی شق القمر 13:09 مطالعۀ ثاقب حسین: حکمت و آخرالزمان شق القمر در سنت اسلامی 18:35 شق القمر در تفاسیر کهن 20:59 منکران رخداد شق القمر در دوران متقدّم 21:47 انکار نظّام معتزلی (231ق) 25:58 سه دیدگاه در تفسیر شق القمر 27:20 تأثیر روایات در فهم شق القمر 28:35 ادعای تواتر روایات شق القمر ده‌ها سند در میراث روایی عامه 30:14 احادیث شق القمر در میراث عامه 33:04 اعتبارسنجی احادیث منسوب به ابن مسعود 50:12 اعتبارسنجی حدیث منسوب به انس بن مالک 59:17 تصحیف در نقل عکرمه دربارۀ خسوف ماه دو سند در میراث روایی امامیه 01:03:09 احادیث شق القمر در میراث امامیه 01:03:58 اعتبارسنجی حدیث تفسیر قمی 01:11:52 اعتبارسنجی حدیث امالی شیخ طوسی بازیابی ریشهٔ احادیث شق القمر 01:19:09 ریشۀ روایی حدیث شق القمر 01:22:28 نقل منسوب به ابن مسعود دربارۀ دخان 01:26:10 نقل‌های منسوب به صحابه دربارۀ دخان 01:34:22  جمع‌بندی نقل‌های شق القمر سکوت قرآن و سنت 01:38:22 سکوت قرآن در برابر شق القمر 01:43:43 سکوت صحابه 01:45:48 سکوت اهل‌بیت (ع) 01:47:23 سکوت مفسّران 01:48:28 سکوت کتب سیره 01:49:06 سکوت دلائل‌نگاری‌ها نگاهی دوباره به قرآن 01:50:43 بازگشت به آیات ابتدایی سورۀ قمر 01:51:00 آیات مشابه با ابتدای سورۀ قمر 01:54:55 کاربرد آیات برای غیر معجزاتِ حسّی @Al_Meerath