📕 نصیریه؛ تاریخ، منابع و عقاید
✍ عمیدرضا اکبری
با همکاری مهدی جمالیفر و علی عادلزاده
انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب
چاپ اول، بهار ۱۴۰۲
@Gholow
غلوپژوهی | یادداشتهای حدیثی و رجالی
☘️ بررسی مستندات غلات و صوفیه (17)
🔸اهل بیت علیهم السلام و اسماء الحسنی
از دیگر اخباری که صوفیان و غالیان برای معانی گوناگونی چون تفویض، حلول و حتی وحدت وجود بدان استناد کردهاند، روایت زیر است:
الحسين بن محمد و محمد بن يحيى جميعا عن أحمد بن إسحاق عن سعدان بن مسلم عن مُعَاوِيَةَ بنِ عَمَّارٍ عَن أَبِي عَبدِ اللَّهِ ع فِي قَولِ اللَّهِ عَزَّوجَلَّ وَ لِلَّهِ الأَسماءُ الحُسنى فَادعُوهُ بِها قَالَ نَحنُ وَ اللَّهِ الأَسمَاءُ الحُسنَى الَّتِي لَا يَقبَلُ اللَّهُ مِنَ العِبَادِ عَمَلًا إِلَّا بِمَعرِفَتِنَا. (الكافي، الإسلامية، ج1، ص144؛ و به صورت مرسل از امام رضا ع: تفسير العياشي، ج2، ص42)
به عنوان نمونهای از آرای صوفیان، مثلاً در تحلیل خبر گفتهاند: «[اهل بیت] وجودشان مندكّ در ذات شده و آن اسماء در اينان تجلّى نموده، و بنابراين در عالم وجود هر جا تماشا كنيم اينها هستند» (طهرانی، معاد شناسى، ج4، ص245)
اما استناد به این دست اخبار برای معانی غالیانه، در میان غلات نیز بسیار رایج بوده است. (مانند ابن شعبه، حقائق اسرار الدین، باب5؛ جعفر بن مفضل، آداب الدین، ص1؛ طبرانی، الاعیاد، 2016، ص167)
برخی از سران شیخیه نیز از همین معانی نیز نتیجه گرفته اند که اهل بیت ع علت فاعلی عالم هستند. (احسائی، شرح الزیارة الجامعة، ج1، ص203؛ ج4، ص42)
🌱فارغ از ضعف سندی روایت مورد بحث، در معنی تعبیر حدیث «نَحنُ وَ اللّهِ الأَسماءُ الحُسنى» (ما اسماء حسناى خدا هستیم) شارحان احتمالات متعددی دادهاند. در میان معانی که شارحان کافی برای خبر گفتهاند، چه بسا این دو با روایات مربوط به اسمای الهی قدری همسوتر باشد:
- دلالت ائمه علیهم السلام بر قدرت و علم و سایر کمالات خداوند متعال است.
- و یا اینکه «اسم» بمعنی علامت و نشانهای بر وجود خداوند متعال باشد.
(مجلسی، مرآة العقول، ج2، ص115؛ مازندرانی، شرح الكافي، ج4، ص291)
برخی حدیث بعدی کافی را شاهد معنای دوم برای اسم (دلیل و راهنما بودن امام و نه صفت الهی بودن او) گرفتهاند (محمدي، دیدگاههای غالیانه شیخیه در خصوص مقامات ائمه اطهار ، ص111).
به هرحال با احتمال معانی گوناگون برای خبر، نباید بدون نظر به قرائن، و به سلیقه یک معنا را گزید.
در روایات متعددی تأکید بر آن شده که اسمای خدا غیر از خدا هستند، و اسما برای آن قرار داده شده اند، که بندگان بتوانند با آن خدا را بخوانند و بشناسند. (الكافي، ج1، ص122-114)
چنانکه اسم، یک لفظ و البته غیر از مسمی و معنی است. و اسما همه مخلوق، و نشانهای برای مسمی هستند. نمونهای از روایات:
«... الِاسمُ غَيرُ المُسَمَّى فَمَن عَبَدَ الِاسمَ دُونَ المَعنَى فَقَد كَفَرَ وَ لَم يَعبُد شَيئاً وَ مَن عَبَدَ الِاسمَ وَ المَعنَى فَقَد كَفَرَ وَ عَبَدَ اثنَينِ وَ مَن عَبَدَ المَعنَى دُونَ الِاسمِ فَذَاكَ التَّوحِيد... إِنَّ لِلَّهِ تِسعَةً وَ تِسعِينَ اسماً فَلَو كَانَ الِاسمُ هُوَ المُسَمَّى لَكَانَ كُلُّ اسمٍ مِنهَا إِلَهاً وَ لَكِنَّ اللَّهَ مَعنًى يُدَلُّ عَلَيهِ بِهَذِهِ الأَسمَاء» (الكافي، ج1، ص87/ ح2)
میدانیم ائمه ع لفظ نیستند، و جوهر و ذاتی در خارج دارند. بر این اساس، روشنترین معنا برای اسم بودن ایشان، نشانه بودن برای خدا است. هم چنین از سیاق آیه اسماء الحسنی (اعراف: 182) و نیز روایت مورد بحث نیز میتوان برای تبیین معنا کمک گرفت. در آیه شریفه در پی ذکر «اسماء الحسنی» میگوید «فادعوه بها» پس خدا را با آن نامها بخوانید، بنا بر این فراز پسین روایت «لَا يَقبَلُ اللَّهُ مِنَ العِبَادِ عَمَلًا إِلَّا بِمَعرِفَتِنَا» نیز میتواند ناظر به همین فراز آیه و به عنوان بطن آن مطرح شده باشد. بدین صورت که به وسیله اهل بیت ع/ با وساطت ایشان/ با ارشاد و تعلیم ایشان/ با معرفت به ایشان خدا را بخوانیم.
در شعری منسوب به عونی شاعر نیز همین نوع استفاده از تعبیر آیه را تأیید میکند. شاعر در ثنای «آل طه ع» گوید: «و أسماؤه الحسنى التي من دعا بها/ أجيب فما للناس عنها تحرف» (ابن شهرآشوب، مناقب آل أبي طالب ع، ج4، ص317)
👈 بر اساس آنچه گذشت در نقد دیدگاه غلات و صوفیه در مورد روایت مورد بحث میگوییم اولاً استفاده مطلبی عقیدتی از خبر واحد مجمل محکوم است. در حالی که استفاده ایشان خلاف آیات و روایات بسیار دیگر نیز هست، که عقایدی چون تفویض و وحدت وجود را رد میکند.
هم چنین ظاهر روایات دیگری نیز دوگانگی میان اسمای الهی و ائمه ع و مخفی بودن بعضی از اسماء ع از ایشان را میرساند، (نمونه: بصائر الدرجات، ص208، 210) که شاهد آن است که اسم بودن اهل بیت ع نه ربطی به اتحاد یا اندکاک در خدا دارد، و نه به معنای فاسد تفویض صفات الهی به اهل بیت ع؛ بلکه ائمه ع نشانهها و راهنماهایی به سوی الله هستند، و بندگان گزیدهاش که چون خداوند را با نامهایش بخوانند ایشان را اجابت میکند.
@gholow