رواج جهل مرکب رسیده است بجائی که کرده هر مگسی خویشرا خیال هُمائی

چرا اراک مهد مفاخر ؟ ✍سیدمحمد الحسینی استان مرکزی، به‌ویژه شهر اراک، از منظر جامعه‌شناسی تاریخی و مطالعات فرهنگی، پدیده‌ای کم‌نظیر در ساختار اجتماعی ایران محسوب می‌شود. آماری که بر اساس آن حدود یک‌چهارم از مفاخر و مشاهیر معاصر ایران به این خطه تعلق دارد، نه یک ادعای هویتی، بلکه داده‌ای تجربی است که نیازمند تحلیل  است.این نوشتار می‌کوشد تا دلایل این خاستگاه را در قالب یک تحلیل چندلایه تبیین کند. نخست، موقعیت ژئوپلیتیک و کارکرد کانونی استان مرکزی در تاریخ ایران نقشی تعیین‌کننده داشته است. این سرزمین در حد فاصل مرکز فلات ایران و زاگرس، همواره منطقه‌ای بینابینی و محل کنش و برهم‌کنش‌های فرهنگی بوده است. همجواری با قم و ری، این خطه را به یکی از کانون‌های اصلی تشیع در تاریخ ایران بدل کرد. وجود مراکز علمی کهن، حضور سادات علوی، و عبور شاخه‌ای از جاده ابریشم از ساوه و زرندیه، بستری از تبادل فکری و فرهنگی را فراهم آورد که پرورش نخبگان را تسهیل می‌کرد. دوم، اراک به‌رغم جوانی، یک شهر مهندسی‌ساز و برنامه‌ریزی‌شده بود. برخلاف بسیاری از شهرهای کهن ایران که ارگانیک رشد یافتند، اراک (سلطان‌آباد) در دوره قاجار با طراحی قبلی و به‌عنوان مرکز ولایت عراق عجم بنیان نهاده شد. این ساختار شهری مدرن، خود عاملی برای جذب نیروهای انسانی توانمند از سراسر منطقه بود. تأسیس نخستین مدرسه نوین ایران (صمصامیه) در اراک، چهار سال پیش از جنبش مشروطیت، نشانه‌ای از پیشگامی این شهر در نهادسازی آموزشی است؛ نهادی که مقدمات پرورش نسل‌هایی از نخبگان را فراهم کرد. سوم، نقش بی‌بدیل اراک به‌عنوان «مادر حوزه علمیه قم» در تحلیل این خاستگاه، نقطه عطف است. آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، پس از هشت سال اقامت و تدریس در اراک و پرورش فضلا، به دعوت علمای قم، حوزه علمیه این شهر را بنیان نهاد. شخصیت‌هایی چون آیت‌الله اراکی، آقا ضیاءالدین عراقی و آقا نورالدین عراقی، از پرورش‌یافتگان مکتب اراک بودند که سپس به قم منتقل شدند. این پیوند، اراک را به یک کارگاه تولید سرمایه نمادین دینی و سپس صادرکننده آن به مرکز تبدیل کرد. چهارم، اقتصاد فرش و شبکه‌های تجاری اراک، لایه‌ای دیگر از این پدیده را آشکار می‌کند. در دوره قاجار و پهلوی اول، اراک به قطب تولید و صادرات فرش ایران بدل شد و بخش عمده ارز کشور از این طریق تأمین می‌شد. این رونق اقتصادی، طبقه‌ای از تجار، طراحان و کارآفرینان را پدید آورد که امکان سرمایه‌گذاری در آموزش و پرورش نخبگان را داشتند. ظهور خانواده‌هایی چون فراهانی‌ها، صمصام‌الملک بیات و مستوفی‌ها، حاصل همین پیوند میان اقتصاد و فرهنگ است. پنجم، باید به «اثر تجمع نخبگان» اشاره کرد. وقتی یک شهر در بازه‌ای تاریخی، تعداد قابل‌توجهی از عالمان، سیاستمداران و هنرمندان را پرورش می‌دهد، خود این تجمع، جاذبه‌ای برای نسل‌های بعدی ایجاد می‌کند. ظهور امیرکبیر از روستای هزاوه اراک، قائم‌مقام فراهانی، پروفسور حسابی از تفرش، و امام خمینی از خمین، همگی در یک شبکه جغرافیایی و فرهنگی به‌هم‌پیوسته رخ داده‌اند. این شبکه، سرمایه اجتماعی متمرکزی پدید آورد که دسترسی به منابع آموزشی، معنوی و سیاسی را برای استعدادهای بعدی تسهیل کرد. ششم، و در سطحی عمیق‌تر، باید به «روحیه کادرسازی» این منطقه اشاره کرد. تعبیر «خاک انسان‌ساز، نخبه‌پرور و کادرساز» که برای استان مرکزی به کار می‌رود، از منظر جامعه‌شناختی بیانگر یک الگوی پایدار اجتماعی‌سازی است: خانواده‌هایی که در یک محیط رقابتی اما ارزش‌محور، فرزندان خود را به سمت علم، دیانت و خدمت به کشور سوق می‌دادند. آیت‌الله حائری از نجف و سامرا به دعوت علمای اراک به این شهر آمد و سپس حوزه قم را تأسیس کرد؛ این نشان می‌دهد که اراک نه فقط محل پرورش افراد، بلکه محل پرورش «پرورش‌دهندگان» بود. خاستگاه مفاخر استان مرکزی را نمی‌توان به یک عامل تقلیل داد. هم‌نشینی موقعیت جغرافیایی راهبردی، نهادسازی آموزشی و دینی زودهنگام، اقتصاد پویای فرش، و شبکه‌های اجتماعی متمرکز نخبگان، این خطه را به یک «مرکز تولید سرمایه انسانی» در تاریخ معاصر ایران بدل کرده است. اراک جوان، با حدود دویست سال قدمت، در همین مدت کوتاه توانست نقشی ایفا کند که بسیاری از شهرهای کهن از آن بازماندند. این پدیده، درسی بنیادین برای جامعه‌شناسی توسعه در ایران دارد: پرورش نخبه، پیش از آنکه به منابع طبیعی یا قدمت تاریخی وابسته باشد، به نهادها و شبکه‌های اجتماعی وابسته است. @dohhol

امروز در دانشگاه فرهنگیان در نشستی تخصصی راجع به هویت معلمی صحبت کردیم .این پاورپوینت نقشه راه بحث در این جلسه بود . @dohhol