حالا میرسیم به یکی از بدترین پروندهای بینالمللی لیبی دسامبر ۱۹۸۸ پرواز Pan Am 103 توی اسمون لاکربی اسکاتلند منفجر شد و ۲۷۰ نفر کشته شدن
تحقیقات بعدا دو مأمور اطلاعاتی لیبی ر متهم کرد و پرونده تبدیل شد به بحران بزرگ بین لیبی و غرب سازمان ملل ۱۹۹۲ علیه لیبی تحریمایی اعمال کرد و محدودیتای شدید هوایی و تسلیحاتی و مالی گذاشت لیبی سر همین سالها زیر فشار موند و نهایتا سال ۱۹۹۹ دو مظنون لیبیایی تحویل داده شدن و روند محاکمه آغاز شد. بعد از اون مسیر روابط لیبی با غرب کمکم تغییر کرد تحریمای سازمان ملل سال ۲۰۰۳ برداشته شد
قذافی دهه ۱۹۹۰ فهمید باید یه کم ترمز بکشه و اینجا شخصیت سیاسی قذافی جالب میشه
همون آدمی که دهه ۱۹۸۰ داشت با آمریکا شاخ به شاخ میشد دهه ۲۰۰۰ شروع کرد به عادی سازی رابطه با غرب
چرا؟ چون تحریما اقتصاد رو زده بود
لیبی میخواست دوباره نفت بفروشه سرمایه خارجی بیاوره و از انزوای بینالمللی خارج شه
بعد از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ هم یک اتفاق عجیب افتاد قذافی و غرب توی مبارزه با گروهایی مثل القاعده به هم نزدیک شدن
یعنی دشمن دیروز شد شریک اطلاعاتی امروز دنیا هم گفت باشه
سال ۲۰۰۳ لیبی اعلام کرد برنامهای مربوط به سلاحای کشتارجمعی خودشو کنار میگذاره و با بازرسیای بینالمللی همکاری کرد در نتیجه روابطش با آمریکا و اروپا بهتر شد قذافی حتی با تونی بلر و سیلویو برلوسکونی و رهبران اروپایی رابطه نسبتا نزدیکی پیدا کرد همون قذافیای که یه زمانی برای غرب کابوس بود حالا داشت با رهبرای غربی قرارداد نفتی و تجاری می بست سیاست بینالملله دیگه. یه روز دشمن فردا شریک استراتژیک، پسفردا دوباره دشمن
اواخر حکومتش قذافی بیشتر از گذشته خودش رو رهبر آفریقا میدید
پول زیادی وارد کشورای آفریقایی کرد توی پروژهای مختلف سرمایه گذاری کرد و از ایده وحدت آفریقا حمایت میکرد
توی تشکیل و تقویت اتحادیه آفریقاهم نقش سیاسی و مالی قابلتوجهی داشت
حتی بعضی رهبرای آفریقایی با اون رابطه خیلی نزدیکی پیدا کرده بودن. قذافی اساسا اواخر عمرش از رهبر جهان عرب بیشتر تبدیل شده بود به پدرخونده آفریقایی با لباس عجیب
پس چرا با وجود این همه پول و رفاه حکومتش سقوط کرد؟ اینجا اصل داستانه
چون حکومت قذافی یه مشکل اساسی داشت بیش از حد به شخص قذافی وابسته بود نهادای مستقل سیاسی قوی وجود نداشتن احزاب واقعی وجود نداشتن ارتش مستقل و قدرتمند که بتونه بعد از اون سیستم رو نگه داره شکل نگرفته بود
دستگاه امنیتی شدیدا به شخص و حلقه نزدیکای اون وابسته بود و وقتی اعتراض شروع شد مسئله دیگه فقط قذافی نبود مسئله این بود که کل ساختار سیاسی کشور داشت از هم میپاشید
سال ۲۰۱۱ یه موج اعتراضات عربی از تونس و مصر رد شد و به لیبی رسید
فوریه ۲۰۱۱ توی بنغازی اعتراضات شروع شد حکومت با شدت برخورد کرد و اعتراضات خیلی سریع تبدیل شد به شورش مسلحانه و بعد جنگ داخلی
لیبی عملا دو تکه شد شرق کشور و بخشایی از غرب توی اختیار مخالفا رفت و طرابلس باز هم دست قذافی بود
قذافیم عقب نکشید
حکومت از نیروهای نظامی امنیتی و شبه نظامی استفاده کرد جامعه جهانی هم وارد قضیه شد
شورای امنیت توی همون فوریه ۲۰۱۱ قطعنامه ۱۹۷۰ رو تصویب کرد و تحریم مسدود کردن داراییا و محدودیت سفر علیه مقامای رژیم وضع شد و وضعیت لیبی رو به دادگاه کیفری بینالمللی ارجاع داد
بعد مارس قطعنامه ۱۹۷۳ تصویب شد
این قطعنامه منطقه پرواز ممنوع ایجاد کرد و به کشورا اجازه داد برای حفاظت از غیرنظامیا تمام اقدامات لازم رو انجام بدن رأی ۱۰ موافق صفر مخالف و ۵ ممتنع بودش روسیه و چین هم رأی ممتنع دادن
و اینجا قضیه از اعتراض داخلی تبدیل شد به جنگی که ناتو عملا وارد اون شد
اما ناتو چیکار کرد؟ هواپیماهای آمریکا و فرانسه و بریتانیا و کشورای دیگه وارد عملیات شدن اول گفتن هدفشون حفاظت از غیرنظامیا و اجرای منطقه پرواز ممنوعه ولی توی عمل حملات هوایی ناتو توان نظامی حکومت قذافی رو شدیدا تضعیف کرد و موازنه جنگ رو به نفع مخالفا تغییر داد
یعنی اگه حمایت هوایی خارجی نبود سقوط قذافی احتمالا خیلی سختتر و طولانیتر میشد
نیروهای مخالف کمکم جلو اومدن و طرابلس سقوط کرد قذافی هم فرار کرد
آخرش خود قذافی چیشد؟قذافی به سرت برگشت یعتی همون منطقه ای که زادگاهش بود اکتبر ۲۰۱۱ نیروهای مخالف سرت رو گرفتن قذافی هم در حین فرار از کاروانش گرفتار شد
زنده دستگیر شد
و بعدش توی یه شرایطی که خیلی ناجور بود کشته شد نوامبر ۲۰۱۱ پرونده قذافی توی دادگاه کیفری بینالمللی به دلیل مرگش بسته شد و قذافی پیش از اون به اتهام دو مورد جنایت علیه بشریت تحت تعقیب بود
و اینجا پایان حکومت ۴۲ سالش بود
ولی قسمت تلختر تازه بعدش شروع شد
این نکته خیلی مهمه خیلیا فکر کردن قذافی رفت پس لیبی آزاد شد و تمام، نه کشور عملا ساختار سیاسی منسجم و ارتش ملی قدرتمندی نداشت که بلافاصله جای حکومت رو بگیره گروهای مسلح مختلف و قبایل و یسری گروهک و انقلابیا و فرمانده های محلی و سیاستمدارا شروع کردن برای قدرت دعوا کردن بعدا لیبی به سمت جنگ داخلی و چندپارگی سیاسی و حکومتای رقیب و ظهور گروهای مسلح مختلف رفت یعنی حکومت قذافی مثل یه ساختمون بود که ۴۲ سال یه نفر ستون وسطش بوده وقتی ستون رو کشیدی مشکل فقط این نبود که قذافی رفت مشکل این بود که معلوم شد بقیه ساختمون چندان ستون و پی نداشته
حتی امروز هم آثار اون فروپاشی رو توی سیاست لیبی میشه دید کشور سالهاست با چندتا مرکز قدرت و نیروهای مسلح رقیب و رقابت بر سر نفت و مناطق استراتژیک دست و پنجه نرم میکنه
پس بالاخره قذافی خوب بود یا بد؟
جواب واقعی اینه که قذافی رو نمیشه با یه برچسب جمع کرد
از یه طرف اون یه حکومت اقتدارگرا و شخص محور ساخت و دستگاه امنیتی قدرتمندی داشت و پروندهایی مثل ابوسلیم داشت از طرف دیگه با درآمد نفت دولت رو خیلی زیاد گسترش داد و آموزش و بهداشت و زیرساخت رو توسعه داد و نفوذ خارجی رو کاهش داد و بخش بزرگی از ثروت نفتی رو وارد اقتصاد داخلی کرد اسناد همون دوره حتی نشون میدن که سیاست بیرون کردن پایگاهای خارجی افزایش درآمد نفت و پروژهای عمرانی برای یه بخشی از جامعه محبوبیت ایجاد کرده بود
از یه طرف دیگه هم سیاست خارجیش گاهی واقعا میرفت روی حالت بزار ببینیم امروز با کی دعوا داریم
از حمایت گروهای مسلح گرفته تا جنگ چاد و درگیری با آمریکا و پرونده لاکربی لیبی رو سال ها وارد بحران خارجی کرد بعدم وقتی فشار تحریما بالا رفت خودش چرخید و با همون غربیایی که سال ها علیهشون شعار میداد وارد مذاکره و همکاری شد