#تفسیر_جوامع_الجامع ───── • ◆ • ───── تفسير: وَ إِذِ اِبْتَلىٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ‌... ؛ هنگامى كه خداوند ابراهيم را امتحان كرد. «اذا» در محل نصب مفعول به است براى فعل مقدرى كه «اذكر» باشد. بِكَلِمٰاتٍ‌... ؛ منظور از «كلمات» اوامر و نواهى خداوند است و بايد توجه داشت كه نسبت دادن «امتحان» به خداوند بر سبيل مجازات [زيرا امتحان حقيقى از كسى صادر مى‌شود كه عاقبت امر را نداند و بخواهد به وسيلۀ امتحان آن را معلوم كند و حال آن كه خداوند به عواقب امور كاملا آگاه است، و مى‌تواند آنچه را اراده‌اش تعلّق گرفته و يا بنده‌اش طلب نموده است اختيار كند.] و گويى نحوه رفتار خداوند با بندگان خود، مانند رفتار آزمايش‌كنندگان است. «فَأَتَمَّهُنَّ‌...» ؛ ابراهيم آن كلمات را به انجام رسانيد. يعنى بخوبى از عهدۀ امتحانات الهى بر آمد و بدون هيچ افراط و تفريطى آنها را انجام داد. چنان كه قبلا اشاره شد عامل در «اذ» فعل «اذكر» مى‌باشد كه در تقدير است، [و تقدير آيه چنين بوده: «و اذكر إذ ابتلى ابراهيم...] و ممكن است تقدير آيه چنين باشد: و إذ ابتلى ابراهيم ربه بكلمات كان كيت و كيت. و مى‌توان گفت، جملۀ «قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ‌» عامل در «اذ» است، پس بنا بر قول اوّل [كه عامل فعل مقدّر (اذكر) است] جملۀ «قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ‌» مستأنفه خواهد بود. و اگر سؤال شود: هنگامى كه ابراهيم كلمات را به انجام رسانيد، پروردگارش به او چه گفت‌؟ گفته مى‌شود: قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً ؛ يعنى فرمود من تو را پيشواى مردم قرار مى‌دهم. ليكن بنا بر قول دوّم كه جمله (قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ‌) عامل در «اذ» باشد، اين جمله يا عطف بر جملۀ ما قبل است و يا تفسير و تبيين جمله «ابتلى» مى‌باشد.

دربارۀ «كلماتى» كه ابراهيم (ع) در انجام آنها مورد آزمايش قرار گرفته است اقوال و نظريات متعددى است: ۱ - انتخاب او براى امامت؛ . ۲ - [قتاده مى‌گويد] منظور از «كلمات» واقع در آيه «ده خصلت» است كه در شريعت ابراهيم (ع) واجب بوده و در دين «اسلام» مستحبّ است . پنج خصلت از آنها كه به سر انسان تعلق دارد به اين شرح است: ۱ - شانه كردن موى سر؛ ۲ - چيدن شارب؛ ۳ - مسواك كردن؛ ۴ - مضمضه كردن؛ ۵ - استنشاق نمودن. و پنج خصلت از آنها كه به بدن انسان تعلّق دارد: ۱ - ختنه كردن؛ ۲ - زايل كردن موى زير بغل؛ ۳ - زايل كردن موى زهار؛ ۴ - چيدن ناخن‌ها؛ ۵ - استنجا با آب. و گفته شده است [ابن عباس گفته است] منظور از «كلماتى» كه ابراهيم (ع) دربارۀ آنها مورد آزمايش قرار گرفت ۳۰ خصلت از شريعت اسلام است كه ده تا از آنها در سورۀ توبه در ضمن اين آيه بيان گرديده است: اَلتّٰائِبُونَ اَلْعٰابِدُونَ اَلْحٰامِدُونَ‌ اَلسّٰائِحُونَ اَلرّٰاكِعُونَ اَلسّٰاجِدُونَ اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنّٰاهُونَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ اَلْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اَللّٰهِ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِينَ‌ ؛ يعنى: ۱ - توبه‌كنندگان ، ۲ - عبادت‌كنندگان، ۳ - شكرگزاران، ۴ - روزه داران، ۵ - ركوع‌كنندگان، ۶ - سجده‌كنندگان، ۷ - آمران به معروف، ۸ - نهى‌كنندگان از منكر، ۹ - نگهبانان حدود الهى و ۱۰ - بشارت به مؤمنان (توبه/ ۱۱۲). ده خصلت ديگر از آن خصلتهاى ۳۰ گانه در سورۀ احزاب در ضمن اين آيه بيان شده: إِنَّ اَلْمُسْلِمِينَ وَ اَلْمُسْلِمٰاتِ وَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْقٰانِتِينَ وَ اَلْقٰانِتٰاتِ‌ وَ اَلصّٰادِقِينَ وَ اَلصّٰادِقٰاتِ وَ اَلصّٰابِرِينَ وَ اَلصّٰابِرٰاتِ وَ اَلْخٰاشِعِينَ وَ اَلْخٰاشِعٰاتِ‌ وَ اَلْمُتَصَدِّقِينَ وَ اَلْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ اَلصّٰائِمِينَ وَ اَلصّٰائِمٰاتِ وَ اَلْحٰافِظِينَ فُرُوجَهُمْ‌ وَ اَلْحٰافِظٰاتِ وَ اَلذّٰاكِرِينَ اَللّٰهَ كَثِيراً وَ اَلذّٰاكِرٰاتِ أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً ؛ يعنى: «۱ - اسلام، ۲ - ايمان، ۳ - اطاعت و عبادت خدا، ۴ - راستگويى، ۵ - صبر، ۶ - ترس و خشوع نسبت به خدا، ۷ - تصدّق دادن، ۸ - روزه گرفتن، ۹ - حفظ دامن از حرام، ۱۰ - زياد به ياد خدا بودن» (احزاب/ ۳۵). و ده تاى ديگر از آنها در سورۀ مؤمنون و معارج تا آيۀ: اَلَّذِينَ هُمْ عَلىٰ‌ صَلاٰتِهِمْ يُحٰافِظُونَ‌ ذكر شده است . . ۳ - انجام مناسك حجّ‌ [در روايت چهارمى كه از ابن عباس در دست است «كلماتى» كه ابراهيم (ع) دربارۀ آنها مورد امتحان خداوند قرار گرفته است به انجام مناسك حج تفسير شده است.] ۴ - نام پنج تن (ع) [شيخ بزرگوار صدوق (ره) در كتاب نبوّت از مفضّل بن عمر نقل مى‌كند كه وى مى‌گويد: از حضرت صادق (ع) پرسيدم منظور از كلماتى كه در آيۀ: وَ إِذِ اِبْتَلىٰ‌ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ‌ واقع شده است چيست‌؟ امام صادق (ع) فرمود: مراد از آنها كلماتى است كه آدم (ع) آنها را از پروردگار متعال فرا گرفت و خداوند به احترام آنها توبۀ آدم را قبول كرد و آن «كلمات» نام محمّد، على، فاطمه، حسن و حسين (ع) است.] قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً... ؛ من تو را امام مردم قرار مى‌دهم. «امام» يعنى كسى كه مردم در گفتار و كردار و امور دينشان به وى اقتدا مى‌كنند و خداوند [پس از آن كه ابراهيم را آزمايش كرد و ابراهيم كاملا از عهدۀ امتحان برآمد، وى را پاداش عنايت كرد يعنى] ابراهيم را «امام مردم» قرار داد و مردم در امور دين به او اقتدا مى‌كردند و او به ادارۀ امور آنان مى‌پرداخت. قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي... ؛ گفت از فرزندان من نيز پيشوا و امام قرار بده. جملۀ «و من ذريّتى» عطف است بر «كاف» «جاعلك» گويى فرموده است: و جاعل بعض ذريتى؛ يعنى خداوندا از فرزندان من نيز پيشوا و امام قرار مى‌دهى‌؟ چنان كه كسى به شما بگويد: «من تو را گرامى خواهم داشت» و شما بگويى «و فلان را نيز»؟ [يعنى فلانى را نيز گرامى مى‌دارى.؟] قٰالَ لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ‌ ؛ گفت ستمكاران هرگز به امامت نمى‌رسند. مفهوم آيه اين است كه هر كس از ذريّه تو ستمكار باشد به امامت نمى‌رسد. تنها كسى به امامت مى‌رسد كه از ستمكاران نباشد. از اين كه خداوند به طور صريح مى‌فرمايد: امامت به ستمكار نمى‌رسد استفاده مى‌شود كه امام بايد معصوم باشد زيرا كسى كه معصوم نيست بالاخره يا به خود و يا به ديگران ستم كرده است. │ 💫 @ye_ayeh ╰๛────────

#الجدید فی تفسیر المیزان المجید ⿻◌⿻◌⿻◌⿻◌⿻◌⿻◌⿻ ۱۲۴ - وَ إِذِ اِبْتَلىٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ‌ ... فسّر بعض الأكابر ابتلاءه بذبح ولده و الإتمام بتسليمه و عزمه على الذبح، فلمّا عزم و هيأ نفسه لما أمره اللّه، قال تبارك و تعالى: إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً أي قدوة و سيدا يأتمّ بك الناس و يتابعونك في راسخ إيمانك قٰالَ‌ إبراهيم وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي أي و من تجعل من ذرّيتي أئمة‌؟. قٰالَ‌ سبحانه و تعالى: لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ‌ فإن ميثاقي هذا لا أضعه في عهدة ظالم لنفسه و لغيره لأنه أسمى و أرفع من أن يحمله الظالمون.. أقول: و هذا التعليل لا يكاد ينطبق على المقام لصعوبة الرّبط بين هذا المعنى و بين الكلمات، فإن لفظة بِكَلِمٰاتٍ‌ تعلّقت بابتلى كما هو ظاهر.و في الخصال عن الصادق عليه السلام قال: هي الكلمات التي تلقّاها آدم من ربه فتاب عليه، و هو أنه قال: يا رب أسألك بحق محمد و عليّ و فاطمة و الحسن و الحسين صلوات اللّه عليهم إلاّ تبت عليّ‌، فتاب عليه، إنه هو التوّاب الرّحيم. فقيل له: يا ابن رسول اللّه (ص)، فما يعني بقوله عزّ و جلّ‌: فأتمّهن‌؟. قال: يعني أتمّهن إلى القائم. اثنا عشر إماما: تسعة من ولد الحسين عليه السلام. و أقوال المفسّرين بشأن «الكلمات» في غاية الاختلاف و نهاية التشويش، و من شاء فليراجع، فإننا ذكرنا الثابت عندنا، و اللّه أعلم..و العامل في: إذ، مضمر، نحو: أذكر يا محمد إذ ابتلى إبراهيم: أي اختبره ربّه بكلمات: أي بأوامر و نواه. و اختبار اللّه عبده هو تمكينه من اختيار أحد الأمرين: ما يريده اللّه، أو ما يشتهيه العبد، كأنّه يمتحنه ليرى أيّهما يختار العبد، حتى يجازيه على حسب ذلك. و قوله فَأَتَمَّهُنَّ‌ أي أكملهنّ‌.فإن رجع الضمير في الفعل إلى إبراهيم (ع) فلعل المراد بالإتمام هو قيامه بهنّ‌ حقّ القيام و الإتيان بهنّ حقّ الإتيان من غير تفريط و تقصير. أما إذا رجع الضمير إلى اللّه تعالى فيحتمل أن يكون المراد بإتمامهنّ هو بيانهنّ و تفسيرهنّ‌. قٰالَ‌ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً بعد أن ابتلاه ربّه بكلماته أي بتكليفه ببعض الأوامر و النواهي، و لا سيّما التكليف الشاق على كل واحد كذبح ولده إسماعيل الذي كان رشيدا يتمتع بأوصاف كمالية تجعله يحتلّ مرتبة تهيّؤه للنبوّة و الإمامة، فقام بامتثالها بلا فتور و لا تردّد و لا تقصير، فلمّا أتمّها و أدّى امتحانه ناداه ربّه: يا إبراهيم قد أدّيت ما عليك إذ صدّقت الرؤيا، و صرت قابلا لأن أجعلك من الآن إماما لعبادي في بلادي. فسرّ إبراهيم بذلك و عرف أن ربّه راض عنه غاية الرّضا؛ فلذا طلب منه أن يجعل الإمامة في نسله جيلا بعد جيل، فأجابه تعالى: أمّا من كانت له أهليّة لها فنعم، و أما من كان ظالما فلا ينال عهدي الذي عاهدتك - أي مقام الإمامة و الولاية المطلقة -. و من هذا ظهر أن الشرط في الإمام و خليفة المسلمين أن يكون معصوما من أول زمان تكليفه إلى أن يفارق الدنيا، إن لم نقل بشرطية العصمة فيه من حين تمييزه، لأنه إن كان قبل تكليفه ظالما فانه يصدق عليه أن يقال بعده كان ظالما، و الآية الكريمة تعني ذلك، حتى و لو أن الظالم تاب و علمنا بتوبته.فلا يجوز أن ينصّب أو أن يرشّح نفسه للخلافة و الإمامة. مضافا إلى أن الإمامة أمانة اللّه و أنها منصب سام لا يجوز أن يتلبّس به من ظلم، تاب أو لم يتب، إذ لا بد أن يكون الإمام و الخليفة منزّها عن ارتكاب الصغائر. لأنه بناء على القول بأنه لا صغيرة إلاّ بالإضافة إلى ما هو أكبر منها يعني أن كل الذنوب بالإضافة إليه تعالى كبيرة و ما أردنا بيانه صار واضحا.أما بالنسبة إلى الإمام و الخليفة فنحن نقول بأن لا صغيرة له إلاّ و تعدّ كبيرة بالإضافة إليه عليه السلام و إلى اللّه عزّ و جل. لأنه إذا كانت حسناتنا سيّئات الأبرار، و حسنات الأبرار كانت سيّئات المقرّبين، فهل يتصوّر أولا أن يصدر عن الإمام ذنب و لو كان صغيرا؟. و على فرض صدوره فهل يتصوّر أن يكون ذنب الإمام صغيرا؟. حاشا ثم حاشا.. فلو وجد قائل به فإنه يكشف عن عدم معرفته بالنبيّ و الإمام، و عدم معرفتهما ليس أمرا بدعا حتى يستغربه الإنسان بل العارفون بهما قليلون من قديم الزمان إلى حديثه، و هم أندر من الكبريت الأحمر . فالإمام يجب أن يكون معصوما بحكم الآية الشريفة. و لا ينال مرتبة الإمامة ظالم، و ويل لمن أشرك و لم تثبت توبته و تحمّل أعباء الخلافة و حمل مقاليد الإمامة، و تكلّفهما بالقهر و الافتراء! │ 💫 @ye_ayeh ╰๛────────

#تفسیر_نمونه ـــــــ ــ ـــ ـ ـــ ـــ ـــ ــ ـ ــ ــ ـــ ـ ـ بار دیگر خداوند روى سخن را به بنى اسرائیل کرده، نعمت هاى خویش را بر آنها مى شمرد مخصوصاً برترى و فضیلتى را که خداوند براى آنها نسبت به مردم زمانشان قائل شده، یادآورى مى کند. مى فرماید: اى بنى اسرائیل! به خاطر بیاورید نعمت هائى را که به شما ارزانى داشتم و نیز به خاطر بیاورید که من شما را بر جهانیان (بر تمام مردمى که در آن زمان زندگى مى کردند) برترى بخشیدم (یا بَنی إِسْرائیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَى الْعالَمینَ ). * * * ولى از آنجا که هیچ نعمتى بدون مسئولیت نخواهد بود، بلکه خداوند در برابر بخشیدن هر موهبتى تکلیف و تعهدى بر دوش انسان مى گذارد، در آیه بعد به آنها هشدار مى دهد مى گوید: از آن روز بترسید که هیچ کس از دیگرى دفاع نمى کند (وَ اتَّقُوا یَوْماً لاتَجْزی نَفْسٌ عَنْ نَفْس شَیْئاً). و چیزى به عنوان غرامت و یا فدیه که بلاگردان باشد از آنها پذیرفته نمى شود (وَ لا یُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ). و هیچ شفاعتى (جز به اذن پروردگار) او را سود نمى دهد (وَ لاتَنْفَعُها شَفاعَةٌ). و اگر فکر مى کنید کسى در آنجا ـ جز خدا ـ مى تواند انسان را کمک کند اشتباه است; چرا که هیچ کس در آنجا یارى نمى شود (وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ). بنابراین، تمام راه هاى نجات که در این دنیا به آن متوسل مى شوید همه بسته است، تنها و تنها یک راه باز است، و آن راه ایمان و عمل صالح، و در برابر گناهان توبه کردن و اصلاح خویش نمودن است. از آنجا که در آیات ۴۷ و ۴۸ همین سوره عین همین مسائل (با تغییر مختصرى در تعبیر) مطرح شده و ما در آنجا مشروحاً بحث کرده ایم به آنچه در بالا آمد قناعت مى کنیم. * * *

امامت اوج افتخار ابراهیم(علیه السلام) از این آیات به بعد، سخن از ابراهیم(علیه السلام) پیامبر بزرگ خدا و قهرمان توحید، و بناى خانه کعبه و اهمیت این کانون بزرگ توحید و عبادت است که ضمن هیجده آیه این مسائل را بر شمرده است. هدف از این آیات در واقع سه چیز است: نخست این که: مقدمه اى باشد براى مسأله تغییر قبله که بعداً مطرح مى شود تا مسلمانان بدانند این کعبه از یادگارهاى ابراهیم(علیه السلام) پیامبر بت شکن است و اگر امروز مشرکان و بت پرستان آن را تبدیل به بتخانه کرده اند، این یک آلودگى سطحى است و چیزى از ارزش و مقام کعبه نمى کاهد. دیگر این که: یهود و نصارى ادعا مى کردند ما وارثان ابراهیم(علیه السلام) و آئین او هستیم و این آیات (در ارتباط با آیات فراوانى که درباره یهود گذشت) مشخص مى سازد آنها تا چه حدّ از آئین ابراهیم(علیه السلام) بیگانه اند. سوم این که: مشرکان عرب نیز پیوند ناگسستنى میان خود و ابراهیم قائل بودند، باید به آنها نیز فهمانده شود که برنامه شما هیچ ارتباطى با برنامه این پیامبر بزرگ بت شکن ندارد. در آیه مورد بحث نخست مى گوید: به خاطر بیاورید هنگامى که خداوند ابراهیم را با وسائل گوناگون آزمود و او از عهده آزمایش به خوبى بر آمد (وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِمات فَأَتَمَّهُنَّ). این آیه از مهم ترین فرازهاى زندگى ابراهیم(علیه السلام) یعنى آزمایش هاى بزرگ او و پیروزیش در صحنه آزمایش ها سخن مى گوید، آزمایش هائى که عظمت مقام و شخصیت ابراهیم را کاملاً مشخص ساخت، و ارزش وجود او را آشکار کرد. هنگامى که از عهده این آزمایش ها بر آمد، خداوند مى باید جایزه اى به او بدهد فرمود: من تو را امام، رهبر و پیشواى مردم قرار دادم (قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً). ابراهیم تقاضا کرد که از دودمان من نیز امامانى قرار ده تا این رشته نبوت و امامت قطع نشود و قائم به شخص من نباشد (قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی). اما خداوند در پاسخ او فرمود: پیمان من، یعنى مقام امامت، به ظالمان هرگز نخواهد رسید (قالَ لایَنالُ عَهْدِی الظّالِمینَ). تقاضاى تو را پذیرفتم، ولى تنها آن دسته از ذریه تو که پاک و معصوم باشند شایسته این مقامند! * * * نکته ها: در اینجا چند موضوع مهم است که باید دقیقاً بررسى شود: ۱ ـ منظور از کَلِمات چیست؟ از بررسى آیات قرآن و اعمال مهم و چشمگیرى که ابراهیم(علیه السلام) انجام داده و مورد تحسین خداوند قرار گرفته، چنین استفاده مى شود که مقصود از کلمات (جمله هائى که خداوند ابراهیم را به آن آزمود) یک سلسله وظائف سنگین و مشکل بوده که خدا بر دوش ابراهیم(علیه السلام) گذارده بود، و این پیامبر مخلص همه آنها را به عالى ترین وجه انجام داد، این دستورات عبارت بودند از: ۱ ـ بردن فرزند به قربانگاه و آمادگى جدى براى قربانى او به فرمان خدا! ۲ ـ بردن زن و فرزند و گذاشتن آنها در سرزمین خشک و بى آب و گیاه مکّه در جائى که حتى یک نفر سکونت نداشت! ۳ ـ قیام در برابر بت پرستان بابل، شکستن بت ها و دفاع بسیار شجاعانه در آن محاکمه تاریخى و قرار گرفتن در دل آتش، و حفظ خونسردى کامل و ایمان در تمام این مراحل! ۴ ـ مهاجرت از سرزمین بت پرستان و پشت پا زدن به زندگى خود و ورود در سرزمین هاى دور دست براى اداى رسالت خویش، و مانند اینها.(۱) و به راستى هر یک از آنها آزمایشى بسیار سنگین و مشکل بود، اما او با قدرت، استقامت و نیروى ایمان از عهده همه آنها بر آمد و اثبات کرد شایستگى مقام امامت را دارد. * * * ۲ ـ امام کیست؟ از آیه مورد بحث اجمالاً چنین استفاده مى شود: مقام امامتى که به ابراهیم(علیه السلام)بعد از پیروزى در همه این آزمون ها بخشیده شد، فوق مقام نبوت و رسالت بود. توضیح این که: امامت معانى مختلفى دارد: ۱ ـ امامت به معنى ریاست و زعامت در امور دنیاى مردم (آن چنان که اهل تسنن مى گویند). ۲ ـ امامت به معنى ریاست در امور دین و دنیا (آن چنان که بعضى دیگر از آنها تفسیر کرده اند). ۳ ـ امامت به معنى تحقق بخشیدن به برنامه هاى دینى اعم از حکومت به معنى وسیع کلمه، اجراى حدود و احکام خدا، اجراى عدالت اجتماعى و همچنین تربیت و پرورش نفوس در ظاهر و باطن و این مقام، از مقام رسالت و نبوت بالاتر است; زیرا نبوت و رسالت تنها اِخبار از سوى خدا و ابلاغ فرمان او و بشارت و انذار است اما در مورد امامت همه اینها وجود دارد به اضافه اجراى احکام و تربیت نفوس از نظر ظاهر و باطن (روشن است بسیارى از پیامبران داراى مقام امامت نیز بوده اند).

در حقیقت مقام امامت، مقام تحقق بخشیدن به اهداف مذهب و هدایت به معنى ایصال به مطلوب است، نه فقط ارائه طریق . علاوه بر این، هدایت تکوینى را نیز شامل مى شود، یعنى تأثیر باطنى و نفوذ روحانى امام و تابش شعاع وجودش در قلب انسان هاى آماده و هدایت معنوى آنها (دقت کنید). امام از این نظر درست به خورشید مى ماند که با اشعه زندگى بخش خود گیاهان را پرورش مى دهد، و به موجودات زنده جان و حیات مى بخشد، نقش امام در حیات معنوى نیز همین نقش است. در قرآن مجید مى خوانیم: هُوَ الَّذی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنینَ رَحیماً: خدا و فرشتگان او بر شما رحمت و درود مى فرستند تا شما را از تاریکى ها به نور رهنمون گردند و او نسبت به مؤمنان مهربان است .(۲) از این آیه به خوبى استفاده مى شود که رحمت هاى خاص خداوند و امدادهاى غیبى فرشتگان مى تواند مؤمنان را از ظلمت ها به نور رهبرى کند. این موضوع، درباره امام نیز صادق است، و نیروى باطنى امام و پیامبران بزرگ که مقام امامت را نیز داشته اند و جانشینان آنها براى تربیت افراد مستعد و آماده و خارج ساختن آنان از ظلمت جهل و گمراهى، به سوى نور هدایت، تأثیر عمیق داشته است. شک نیست مراد از امامت در آیه مورد بحث معنى سوم است; زیرا از آیات متعدد قرآن استفاده مى شود که مفهوم هدایت در مفهوم امامت افتاده، چنان که در آیه ۲۴ سوره سجده مى خوانیم: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ: و از آنها امامانى قرار دادیم که به فرمان ما هدایت کنند، چون استقامت به خرج دادند و به آیات ما ایمان داشتند . این هدایت، به معنى ارائه طریق نیست; زیرا ابراهیم(علیه السلام) پیش از این، مقام نبوت، رسالت و هدایت به معنى ارائه طریق را داشته است. حاصل این که: قرائن روشن گواهى مى دهد مقام امامت که پس از امتحانات مشکل و پیمودن مراحل یقین، شجاعت و استقامت به ابراهیم(علیه السلام)بخشیده شد، غیر از مقام هدایت به معنى بشارت و ابلاغ و انذار بوده است. پس هدایتى که در مفهوم امامت افتاده، چیزى جز ایصال به مطلوب ، تحقق بخشیدن روح مذهب و پیاده کردن برنامه هاى تربیتى در نفوس آماده، نیست. این حقیقت اجمالاً در حدیث پر معنى و جالبى از امام صادق(علیه السلام) نقل شده، مى فرماید: إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالى إِتَّخَذَ إِبْراهِیمَ عَبْداً قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ نَبِیّاً، وَ إِنَّ اللّهَ اتَّخَذَهُ نَبِیّاً قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ رَسُولاً، وَ إِنَّ اللّهَ اتَّخَذَهُ رَسُولاً قَبْلَ أَنْ یَتَّخِذَهُ خَلِیلاً، وَ انَّ اللّهَ اتَّخَذَهُ خَلِیلاً قَبْلَ أَنْ یَجْعَلَهُ إِماماً، فَلَمّا جَمَعَ لَهُ الأَشْیاءَ قالَ: إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قَالَ: فَمِنْ عِظَمِها فِی عَیْنِ إِبْراهِیمَ قالَ: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لایَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ قالَ: لایَکُونُ السَّفِیهُ إِمامَ التَّقِیِّ: خداوند ابراهیم را بنده خاص خود قرار داد، پیش از آن که پیامبرش قرار دهد. و خداوند او را به عنوان نبى انتخاب کرد، پیش از آن که او را رسول خود سازد. و او را رسول خود انتخاب کرد، پیش از آن که او را به عنوان خلیل خود برگزیند. و او را خلیل خود قرار داد، پیش از آن که او را امام قرار دهد. هنگامى که همه این مقامات را جمع کرد فرمود: من تو را امام مردم قرار دادم . این مقام به قدرى در نظر ابراهیم بزرگ جلوه کرد که عرض نمود: خداوندا! از دودمان من نیز امامانى انتخاب کن. فرمود: پیمان من به ستمکارانِ آنها نمى رسد... یعنى شخص سفیه هرگز امام افراد با تقوا نخواهد شد .(۳) * * * ۳ ـ فرق نبوت و امامت و رسالت به طورى که از اشارات موجود در آیات و تعبیرات مختلفى که در احادیث وارد شده، بر مى آید کسانى که از طرف خدا مأموریت داشتند، داراى مقامات مختلفى بودند: ۱ ـ مقام نبوت ـ یعنى دریافت وحى از خداوند، بنابراین نبى کسى است که وحى بر او نازل مى شود و آنچه را به وسیله وحى دریافت مى دارد چنان که مردم از او بخواهند در اختیار آنها مى گذارد. ۲ ـ مقام رسالت ـ یعنى مقام ابلاغ وحى و تبلیغ و نشر احکام خداوند و تربیت نفوس از طریق تعلیم و آگاهى بخشیدن، بنابراین رسول کسى است که موظف است در حوزه مأموریت خود به تلاش و کوشش بر خیزد و از هر وسیله اى براى دعوت مردم به سوى خدا و ابلاغ فرمان او استفاده کند، و براى یک انقلاب فرهنگى و فکرى و عقیدتى تلاش نماید.

۳ ـ مقام امامت ـ یعنى رهبرى و پیشوائى خلق، در واقع امام کسى است که با تشکیل یک حکومت الهى و به دست آوردن قدرت هاى لازم، سعى مى کند احکام خدا را عملا اجرا و پیاده نماید و اگر هم نتواند رسماً تشکیل حکومت دهد تا آنجا که در توان دارد در اجراى احکام مى کوشد. به عبارت دیگر: وظیفه امام اجراى دستورات الهى است در حالى که وظیفه رسول ابلاغ این دستورات مى باشد. و باز به تعبیر دیگر: رسول ارائه طریق مى کند ولى امام ایصال به مطلوب مى نماید (علاوه بر وظائف سنگین دیگرى که قبلاً اشاره شد). ناگفته پیدا است: بسیارى از پیامبران مانند پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) تمام مقامات را داشتند، هم دریافت وحى مى کردند، هم تبلیغ فرمانهاى الهى، هم در تشکیل حکومت و اجراى احکام تلاش مى کردند و هم از طریق باطنى به تربیت نفوس مى پرداختند. کوتاه سخن این که: امامت، همان مقام رهبرى همه جانبه مادّى و معنوى جسمى و روحانى و ظاهرى و باطنى است. امام رئیس حکومت، پیشواى اجتماع و رهبر مذهبى و مربى اخلاق و رهبر باطنى و درونى است. امام از یک سو با نیروى مرموز معنوى خود افراد شایسته را در مسیر تکامل باطنى رهبرى مى کند. از سوى دیگر، با قدرت علمى خود افراد نادان را تعلیم مى دهد. و با نیروى حکومت خویش یا قدرت هاى اجرائى دیگر، اصول عدالت را اجرا مى نماید. * * * ۴ ـ امامت یا آخرین سیر تکاملى ابراهیم(علیه السلام) (علیه السلام) از آنچه در بیان حقیقت امامت گفتیم به خوبى استفاده مى شود: ممکن است کسى مقام پیامبرى و تبلیغ و رسالت را داشته باشد اما مقام امامت در او نباشد، این مقام، نیازمند شایستگى فراوان در جمیع جهات است و همان مقامى است که ابراهیم(علیه السلام) پس از آن همه امتحانات و شایستگى ها پیدا کرد، و این آخرین حلقه سیر تکاملى ابراهیم بود. آنها که گمان مى کنند: منظور از امامت: تنها فرد شایسته و نمونه بودن است گویا به این حقیقت توجه ندارند که چنین مطلبى از آغاز نبوت در ابراهیم(علیه السلام)بوده. و آنها که گمان مى کنند: منظور از امامت: سرمشق و الگو بودن براى مردم بوده، باید به آنها گفت: این صفت براى ابراهیم(علیه السلام) و تمامى انبیاء و رسل از آغاز دعوت نبوت وجود داشت و به همین دلیل پیامبر باید معصوم باشد; چرا که اعمالش الگو است. بنابراین مقام امامت، مقامى است بالاتر از اینها و حتى برتر از نبوت و رسالت و این همان مقامى است که ابراهیم(علیه السلام) پس از امتحان شایستگى از طرف خداوند دریافت داشت. * * * ۵ ـ ظالم کیست؟ منظور از ظلم در جمله لایَنالُ عَهْدِى الظّالِمِین تنها ستم کردن به دیگران نیست، بلکه ظلم (در برابر عدل) در اینجا به معنى وسیع کلمه به کار رفته و نقطه مقابل عدالت به معنى گذاردن هر چیز به جاى خویش است. بنابراین ظلم آن است که شخص یا کار یا چیزى را در موقعیتى که شایسته آن نیست قرار دهند. از آنجا که مقام امامت و رهبرى ظاهرى و باطنى خلق، مقام فوق العاده پر مسئولیت و با عظمتى است، یک لحظه گناه، نافرمانى و سوء پیشینه سبب مى گردد که لیاقت این مقام سلب گردد. لذا در احادیث مى خوانیم: امامان اهل بیت(علیهم السلام) براى اثبات انحصار خلافت بلافصل پیامبر(صلى الله علیه وآله) به على(علیه السلام) به همین آیه مورد بحث استدلال مى کردند، اشاره به این که دیگران در دوران جاهلیت بت پرست بودند، تنها کسى که یک لحظه در مقابل بت سجده نکرد على(علیه السلام) بود، چه ظلمى از این بالاتر که انسان بت پرستى کند،(۴) مگر لقمان به فرزندش نگفت: یا بُنَیَّ لاتُشْرِکْ بِاللّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظیم: اى فرزندم! شریک براى خدا قرار مده که شرک ظلم عظیمى است .(۵) به عنوان نمونه هشام بن سالم از امام صادق(علیه السلام) نقل مى کند: ...قَدْ کانَ إِبْراهِیمُ(علیه السلام) نَبِیّاً وَ لَیْسَ بِإِمام، حَتّى قالَ اللّهُ: إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً، قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی فَقالَ اللّهُ: لایَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ، مَنْ عَبَدَ صَنَماً أَوْ وَثَناً لایَکُونُ إِماماً: ابراهیم پیامبر بود، پیش از آن که امام باشد، تا این که خداوند فرمود من تو را امام قرار مى دهم. او عرض کرد: از دودمان من نیز امامانى قرار ده. فرمود: پیمان من به ستمکاران نمى رسد، آنان که بتى را پرستش کردند امام نخواهند بود .(۶) در حدیث دیگرى عبداللّه بن مسعود از پیامبر(صلى الله علیه وآله) نقل مى کند که: خداوند به ابراهیم فرمود: لاأُعْطِیکَ عَهْداً لِظالِم مِنْ ذُرِّیَّتِکَ قالَ یا رَبِّ وَ مَنِ الظّالِمُ مِنْ وُلْدِی الَّذِی لایَنالُ عَهْدُکَ قالَ مَنْ سَجَدَ لِصَنَم مِنْ دُونِی لاأَجْعَلُهُ إِماماً أَبَداً وَ لایَصِحُّ أَنْ یَکُونَ إِماماً!: