▫️یک سال است در باب حرکت صحبت میکنیم. تمامش فدای یک لحظه پلک زدنِ انسان، در غزه.
حرکت او است. نور او است. معجزه او است.
اینها همه حرف است. رکود است. شعبده است. سیاه است...
___
[پ.ن: این روزها بارها دست به قلم شدم که چیزی درباره غزه بنویسم. هربار یادم آمد که شاید چنین نوشتهای باید جایی میان دلنوشتهها باشد. و مخاطبان این کانال اگرچه هر کدامشان از این فاجعه بزرگ، آتشی بر دل دارند، اما با انگیزه دیگری در اینجا حضور یافتهاند. با این حال احساس کردم باید لااقل در حد چند جمله نوشت.]
▪️@shivename
بسم الله الرحمن الرحیم
▪️یادداشت ششم: تقوا، مدیریت خود
▪️بخش اول: طرح مسئله
▫️آشنایی ما با واژههای دینی، به یک اندازه نیست. کلماتی مثل مواسات و تواصی چندان برای ما آشنا نیست؛ در حالی که همه ما، واژههای ایمان و عمل صالح را شنیدهایم. با این وجود، تصور ما از همین واژههای آشنا هم با واقعیت، فاصله دارد.
▫️تقوا یکی از این واژههای آشنا است. واژه تقوا هزاران بار در کتابهای درسی، کلاسهای دینی، سخنرانیها، رسانههای مذهبی و... به گوشمان خورده، و هر بار با شنیدنش، معنایی کلیشهای به ذهنمان آمده است؛ به این صورت که انسان باتقوا یعنی انسانی که در مجموع، انسان خوبی است: نماز میخواند؛ روزه میگیرد؛ ختم قرآن میکند، دروغ نمیگوید؛ چشمچرانی نمیکند و... .
اما آیا این انسان باتقوا:
-سرمایهگذاری اقتصادی هم میکند؟
-برای همسرش شعر میخواند؟
-برای خستگی پسربچه گلفروش محله، گریه میکند؟
-در انتخابات شرکت میکند؟
-بخشی از درآمدش را خرج این میکند که انسانها جهان را شفافتر بفهمند؟
-اگر شنید در محلهای، جشن دانشجوییِ مختلطی برقرار است، چه کار میکند؟ استغفار میکند و حواسش را جمع میکند که گذرش به هزار کیلومتری آن محله نیفتد؟!
پاسخ دادن به این پرسشها -لااقل با تصور عامیانه ما از مفهوم تقوا- ساده نیست.
▫️باید توجه داشت که این ویژگیهای عامیانه که برای تعریفِ تقوا در ذهن داریم، به خودیِ خود بد نیست؛ اما آیا تقوایی که دین از آن صحبت میکند، همین است؟ آن تقوایی که قرآن وعدهداده که با داشتنش، زندگی آسان میشود، رزق سرازیر میشود، اشتباهات جبران میشود، محبت انسان به دل مردم میافتد، مسیر زندگی برایش روشن میشود و... همین است؟
پس چرا آدمهایی هستند که آن نماز و روزه و... را دارند، اما نه محبوبند، نه روزیِ سرشاری دارند، نه مسیرِ پیشِ رو برایشان روشن است، نه...؟
به بیانی صریحتر، آیا تقوا میتواند نیازی از نیازهای مرا برطرف کند؟ درسخواندن، کار کردن، ازدواج کردن، و مسافرت رفتن، نیازهای مرا برطرف میکند، اما تقوا چطور؟
آیا تقوا بذری است که قرار است در مزرعه دنیا بکاریم و بعدا در آخرت، محصولش را درو کنیم، یا سپردهای است که در یک حساب بانکی میگذاریم و هرماه، از ارزش افزودهاش استفاده میکنیم؟
▫️این نوشتار سعی دارد به بررسی مفهوم تقوا بپردازد. مفهومی که برای درک حرکت، بسیار مورد نیاز است و با اینکه آن را به پارسایی و پرهیزگاری ترجمه میکنیم، اما با دقت بیشتر، روشن میشود که به معنای مدیریت خود است: مدیریت توجه، انگیزهها، علاقهها، رفتارها، ... .
▪️برای آشنایی فنیتر با مسئله، میتوانید مراجعه کنید به:
-اخلاق در قرآن(ج۱)، محمدتقی مصباح یزدی، صص ۶۹-۷۹|
-طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، سید علی خامنهای، جلسه اول|
-دهگفتار، مرتضی مطهری، گفتار اول و دوم
▪️@shivename
بسم الله الرحمن الرحیم
▪️یادداشت ششم: تقوا، مدیریت خود
▪️بخش دوم: تقوای انسانی
"غذا آمد. پلوی چرب زعفرانی و کوبیده اعلا. برنجها را نخورد. کباب هم به اندازه نصف سیخ، با یک کف دست نان. و مقداری سالاد. گفت: رژیم دارم. اشتباه میکرد؛ تقوا داشت!"
▫️تقوا در عمومیترین معنای خودش یعنی رعایت اصولی مشخص. فرقی نمیکند چه اصولی. کسی که هر شب به طور منظم مطالعه میکند، کسی که در صحبتهایش، مراقب است از بعضی کلمات استفاده نکند، و کسی که وقتی بیمار است سوار مترو نمیشود، در همین زمینهها دارای اصولی مشخص است. این انسان، با تقوا است.
▫️عبارتِ «رعایت اصولی مشخص»، پرسشهایی را در دل خود دارد: این اصول مشخص از کجا میآید؟ چرا هر انسانی، اصولی متفاوت از دیگری دارد؟ چرا یک انسان، در یک زمینه دارای اصول است و در زمینهای دیگر، نه؟ انسانی که برنامه مطالعاتی دارد، چرا در ورزش کردن تنبل است. آنکه بیماریاش را به مترو نمیآورد، چرا افسردگیاش را در اینستاگرام فریاد میزند؟
پاسخ این است که اصول، زاییده هدفها هستند. من اگر بخواهم لاغر شوم، ورزش میکنم و هر غذایی نمیخورم؛ اگر بخواهم در کنکور قبول شوم، درس میخوانم و شبنشینیها را کمتر میکنم؛ اگر بخواهم... . تفاوت آدمها در اصولی که به آن پایبندند، به تفاوت اهدافشان بر میگردد.
▫️نقطه مقابل تقوا، این است که انسان، تن به خواستههای لحظهای بدهد و در مواقعی، اصول خودش را رعایت نکند.
خوردن یک کیک خامهای، پیچیدن در یک کوچه ورود ممنوع، داد زدن در وقت عصبانیت و... برای کسانی که اینها را خط قرمز میدانند، بیتقوایی است.
از آنجایی که این اصول، با محاسبات عقلی انتخاب شدهاند، رعایت نکردن این اصول، در حقیقت بیعقلی است.
همچنین، از آنجا که تفاوت انسان با حیوانات، در همین محاسبات عقلی است، رعایت نکردن آن اصول، یک رفتار غیر انسانی است.
بنابراین تقوا به این معنای عام، لازمه انسان بودن است. این تقوا، تقوای انسانی است.
▫️[نیازی به گفتن نیست، اما تقوا با آزادی منافاتی ندارد. کسی که خودش تصمیم گرفته در رشته خاصی قبول شود، احساس نمیکند که با نرفتن به آن شبنشینی، آزادیاش سلب شده است. البته ممکن است از این بابت رنج بکشد؛ اما این رنج را برای رسیدن به آن چیزی که برایش مهمتر است، تحمل میکند.]
▫️آنچه درباره تقوا گفته شد، معنایی عام از تقوا است. تقوا دارای معنایی خاصتر هم هست که در آینده مورد بررسی قرار میگیرد.
▪️برای آشنایی فنیتر با مسئله، مجددا توصیه میکنم که مراجعه کنید به:
-اخلاق در قرآن(ج۱)، محمدتقی مصباح یزدی، صص ۶۹-۷۹
-طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، سید علی خامنهای، جلسه اول
-دهگفتار، مرتضی مطهری، گفتار اول و دوم
▪️@shivename
بسم الله الرحمن الرحیم
▪️یادداشت ششم: تقوا، مدیریت خود
▪️بخش سوم: تقوا و انتخاب هدف
▫️دیدیم که تقوا، رعایت کردن اصولی مشخص است برای رسیدن به هدف.
این هدف گاهی، یک هدف کوچک است برای بخشی از زندگی: موفقیت در کنکور، کم کردن وزن، یادگیری رانندگی و هدفهایی از این دست.
گاهی هم بزرگتر است و محدوده بیشتری را پوشش میدهد: سلامت جسمی، آزار نرساندن به دیگران، تقویت عزت نفس، و... .
اما سوال مهم این است که اساسا این هدفها از کجا میآیند؟ انسانها میتوانند ورزش کنند یا نکنند. چه میشود که یک نفر این کار را انجام میدهد و دیگری نه؟
▫️حتما میگویید: «اینکه سوال سختی نیست؛ نفر اول، به سلامتیاش اهمیت میدهد؛ برای همین هم ورزش می کند. اگر سلامتی برایش مهم نبود، ورزش نمیکرد.»
پس از نظر شما، خودِ ورزشکردن برای آن فرد مهم نیست، بلکه سلامتی است که برای او اهمیت دارد.
در واقع او، پیش از آنکه تصمیم بگیرد ورزش کند، تصمیم گرفته که سالم باشد. حالا چون میداند که یکی از راههای حفظ سلامتی، ورزش کردن است، دست به این کار زده است. بنابراین اگر روزی بفهمد برای سلامتی به کارهای دیگری -مثل تغییر دادن ساعت خواب- هم نیاز است، برای آن کارها هم برنامهریزی خواهد کرد.
به عبارت دیگر، این هدفهای جزئی، وسیلههایی هستند برای رسیدن به آن هدفِ کلیتر.
▫️اینبار پرسش قبلی را درباره سلامتی میپرسیم: چه میشود که یک نفر تصمیم میگیرد سلامتیاش را حفظ کند، و یک نفر دیگر نه؟
اگر بخواهیم به این سوال هم مانند سوال قبلی جواب بدهیم، باید بگوییم: «نفر اول سلامتیاش را حفظ میکند تا رنج بیماری نکشد، تا حال روحیاش بهتر باشد، تا لذت بیشتری ببرد، تا... .» پس چیزی که در اصل برای نفر اول مهم بوده، سلامتی و ورزش نیست؛ بلکه لذت بردن، رنج نکشیدن، داشتن حال خوب، یا... است که از طریق ورزش و سلامتی به دست میآید. پس تفاوت نفر اول و دوم در این است که چیزهایی مثل رنج و لذت برای نفر اول اهمیت دارد؛ اما برای نفر دوم مهم نیست.
ولی یک لحظه صبر کنید! آیا هیچ انسان سالمی را میشود تصور کرد که لذت و رنج برایش مهم نباشد و مثلا بگوید: «من ورزش نمیکنم تا بیمار شوم و اعصابم به هم بریزد و حالم خراب شود و از هیچ چیزی لذت نبرم»؟
▫️ظاهرا نفر دوم هم به این دلیل ورزش را رها کرده که ورزش کردن سخت است و به جایش میشود نشست و فیلم دید و پیتزا خورد و لذت برد. در واقع، گویی هدفهایی بسیار کلی وجود دارد که انسانها همگی به دنبال آن هستند. چیزهایی مثل همان رسیدن به حال خوب و لذت و... . تنها تفاوت انسانها در مسیرهایی است که برای رسیدن به آن هدفهای کلی انتخاب میکنند.
▫️در اینجا با پرسشی دشوارتر مواجه میشویم: چطور میشود که دو نفر، با اینکه میخواهند به چیزهای یکسانی برسند، مسیرهای متضادی را انتخاب میکنند و پایبند به اصولی متضاد میشوند؟ مگر میشود از دو راه متضاد، به یک مقصد مشترک رسید؟
[برای رفتن به زیرزمین، باید از پلهها پایین رفت. نمیشود هم کسی که از پلهها پایین میرود به زیرزمین برسد و هم کسی که پایین نمیرود.]
▫️پاسخی که به پرسش بالا داده میشود، در فهم عمیقتر ما نسبت به مفهوم تقوا موثر است؛ بر همین اساس باید پرسید که «لذت چیست؟»، «برای رسیدن به لذت، چه باید کرد و چه اهداف جزئیتری را باید انتخاب کرد؟» به عبارت دیگر «اصول رسیدن به لذت چیست؟» و نیز میتوان پرسید که «آیا این اصول، یکسان است یا اصول متفاوتی برای رسیدن به لذت وجود دارد؟»
در آینده، پس از بررسی مفاهیمی مانند لذت و رنج، باید کمی جدیتر به پرسشهای بالا بپردازیم؛ اما برای اینکه این یادداشت، به جمعبندی مشخصی برسد، در بخش بعدی -که آخرین بخش است- به تقوای دینی خواهیم پرداخت.
▪️برای آشنایی فنیتر با مسئله، جستجو پیرامون کلیدواژه «علت غایی» راهگشا است. با این حال میتوانید مراجعه کنید به:
-آموزش فلسفه، محمدتقی مصباح یزدی، درس ۳۹: علت غایی
-خداشناسی، عبدالرسول عبودیت و مجتبی مصباح
▪️@shivename
بسم الله الرحمن الرحیم
▪️یادداشت ششم: تقوا، مدیریت خود
▪️بخش پایانی: تقوای دینی
"منو را باز کردم تا سفارش بدهم. فروشنده گفت:«این منو برای مشتریان معمولی است. برای مشتریان خاص، منوی ویژهای داریم»"
▫️گفتیم که هر کس در زندگی هدفی دارد که برای رسیدن به آن، اصول مشخصی را رعایت میکند. خود این هدف هم وسیلهای برای رسیدن به هدفهای بالاتر است. سرانجام، آنچه در پسِ تمامی اهداف، برای ما خودنمایی میکند -به طور کلی و با قدری ملاحظه- لذتی است که به دست میآوریم.
از آنجا که لذت، پدیدهای بسیار متنوع است - لذتِ خوردن، لذت دیدن یک فیلم، لذت بازی کردن، لذت تحسین شدن، لذت مشهور بودن، لذت آرامش داشتن، لذت به دیگران محبت کردن، لذتِ... - هدفهایی که برای رسیدن انتخاب میکنیم هم میتواند متنوع باشد.
▫️شاید اگر میشد تمام لذتها را در کنار یکدیگر تجربه کرد، همه انسانها به اصولی مشترک پایبند میشدند؛ اما مسئله اینجا است که اصولِ رسیدن به یک لذت، ممکن است با اصول رسیدن به لذتی دیگر، تعارض داشته باشد. اگر بخواهیم لذت آرامش داشتن را تجربه کنیم، شاید مجبور شویم از لذت مشهور شدن، چشم بپوشیم. [اینکه در یک پیادهرویِ معمولی، مجبور باشی با دهها انسانی که نمیشناسی سلفی بگیری، و یا در یک قرار شام خانوادگی، به همه حاضرین رستوران امضا بدهی، مسیرِ رسیدن به آرامش را -اگر نگوییم ناممکن، لااقل- دشوار میکند.]
بنابراین ما ناچاریم که در میان لذتها، دست به انتخاب بزنیم. و همین انتخاب است که اصول زندگی هر کس را تعیین میکند.
▫️بعضی افراد برای انتخاب لذت، ترجیح میدهند به تجربههای قبلی خود یا دیگران رجوع کنند -رستورانی که ماه پیش رفتیم، سریالی که رضا معرفی کرد، غذایی که دیشب ناهید پخت، ...- و اصول زندگی خود را نیز بر اساس همین تجربهها تنظیم کنند. در مقابل، بعضی دیگر ترجیح میدهند از خود بپرسند که: «چرا از چیزی لذت میبریم؟» [به این ترتیب، ایشان میتوانند لذتهایی را بیابند که در تجربههای قبلیشان، نشانی از آن نیست.]
البته پاسخ دادن به سوال بالا، ساده نیست؛ با این حال میتوان به همین مقدار اکتفا کرد که انسان زمانی لذت میبرد که تصور میکند دارایی تازهای به او رسیده است. این دارایی میتواند فهمیدن یک چیز، یاد گرفتن یک مهارت، ایجاد یک ارتباط نو یا... باشد.
این دارایی میتواند کوچک باشد یا بزرگ؛ کوتاه باشد یا طولانی؛ عمیق و درونی باشد، یا سطحی و بیرونی. لذتِ حاصل از این دارایی هم بر همین اساس میتواند کم باشد یا زیاد.
البته باید توجه داشت که تصور دارایی، برای لذت بردن کافی است. ممکن است کسی به خاطر تشابه اسمی، تصور کند رتبه تک رقمیِ کنکور شده است و از این بابت لذت ببرد؛ حال آنکه در واقع، دارایی تازهای به او نرسیده است.
▫️اگر کسی از میان داراییهای مختلف، تصمیم بگیرد به یک داراییِ عمیقِ تمامنشدنی برسد، و به بیان دیگر، به آفریننده دمادمِ تمام لذتها نزدیک شود، باید اصول مشخصی را رعایت کند. در ادبیات دینی، این رعایت اصول، تقوای الهی نام دارد.
به این ترتیب، هرچیزی که انسان را به این هدف برساند، جزئی از تقوا است؛ حتی اگر با تصور عمومی ما از تقوا متفاوت باشد.[سرمایهگذاری اقتصادی، خواندن یک شعر عاشقانه برای همسر، برداشتن زبالهای از روی زمین، کاشتن درخت، و... در صورتی که با هدفِ رسیدن به خدا باشد، میتواند تقوا نام بگیرد.]
بر همین اساس، تقوا رعایت دستورالعملهایی فرمایشی و دلبخواهی از سوی خدا نیست؛ بلکه تلاشی است که نتیجهی واقعیاش، بزرگشدن و وسعتیافتن است.[چنانکه نتیجه واقعی رژیمگرفتن، لاغر شدن است.]
▫️وسعتی که با تقوا در انسان ایجاد میشود، با آرامش بیشتر همراه است؛ و آشفتگی کمتر در مشکلات؛ و دلبستگی کمتر به چیزهای کوچک؛ و لذت بردنِ بیشتر از همه چیز... .
انسانِ باتقوا، از لذت بردن دست نکشیده است. او به جای اینکه خودش را به منوی لذتهای معمولی محدود کند، سری هم به منوی ویژه زده تا شاید لذتی متناسبتر با خودش بیابد؛ چیزی که مخصوصِ خودِ او باشد: اصیل، عمیق، و همیشگی.
▪️برای آشنایی فنیتر با مفاهیم تقوا، لذت و دارایی، میتوانید مراجعه کنید به:
-فلسفه اخلاق، مجتبی مصباح، درسهای ۸ و ۹
-خودشناسی برای خودسازی و اخلاق در قرآن(جلد ۱)، محمدتقی مصباح یزدی
▪️@shivename
یک بار رضا بهم گفت: «اینقدر توی این کانال با نظم و وسواس مینویسی که احساس میکنم برای خوندنش باید کت و شلوار بپوشم.» الان میخواهم بگویم خودم هم احساس میکنم برای نوشتن پیام تازه باید کت و شلوار تنم کنم.
برای همین به سرم زد وسواس را بگذارم کنار؛ پیامها را کوتاه کنم، قیدِ شیک و شکیل نوشتن را بزنم و حرفهای جدی که به ذهنم میرسد را بی آداب و ترتیب بنویسم. شاید یک روزی برگشتم و منظمشان کردم.
«حرف حساب آدمها چیست؟» یا «تاملی در شعارهای راهپیمایی»
توی راهپیماییها مردم شعار میدهند. یعنی یک چیزهایی را با دیگران تکرار میکنند. معمولا هم اینطور است که خودشان شروع به شعار دادن نمیکنند. فقط شعارهایی که از بلندگو میشنوند را تکرار میکنند. این باعث میشود آدم به این نتیجه برسد که این شعارها خیلی قابل اعتنا نیست. همان ماجرای «همرنگ جماعت شو» و «آزمایش همنواییِ اَش» و... .
من فکر میکنم شعارهای توی راهپیمایی مهمند. به نظر من، آدمها هر شعاری را تکرار نمیکنند. درست است که خودشان معمولا دست به کارِ شعار دادن نمیشوند؛ شاید چون خجالت میکشند، یا میترسند شعارشان خوب نباشد و ضایع بشوند، یا از اینکه یکهو توجه دیگران را به خودشان جلب کنند، معذب میشوند، اما وقتی کسی شعار داد، آدمها انتخاب میکنند که آن شعار را تکرار کنند یا نه.
امروز -در مراسم تشییع رهبری در تهران- آقای اژهای توی میدان فردوسی از کنارمان رد شد. یک نفر داد زد: «هیهات من الذله»؛ همه تکرار کردند. بعد گفت: «مرگ بر وطنفروش خائن». دو سه نفر تکرار کردند. اینبار گفت: «مذاکره نمیخوایم، سر ترامپو میخوایم» صدای جمعیت بیشتر شد. قبلش، سر چهارراه دروازهدولت، پسری اینطور شعار داد: «ای نوهٔ رضاخان، به این میگن فراخوان» خانم مسنی کنار ما خندید و گفت: «عجب شعاری! کیف کردم!» و بعد شروع کرد بلند بلند تکرار کردن.
آن طرفش هم هست. توی شعارهایی مثل «رضا شاه روحت شاد» و «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران» نکتههایی هست.
من نسبت به شعارهایی که صدای جمعیت را بلند میکند، حساس میشوم. نسبت به مداحیهایی که آدمها باهاش دم میگیرند، نسبت به پلاکاردهایی که روی دستهای بیشتری بالا میرود.
آدمها خوب بلدند حرفشان را بزنند. اگر میخواهید بفهمید حرف آدمها چیست، باید زبانشان را بلد بشوید.
قبول دارید که «آدمها اگر بفهمند چیزی درست است، آن را قبول میکنند»؟
من قبول ندارم.
«قبول کردن»، رفتاری اختیاری مثل حرفزدن، مثل پول خرج کردن، مثل فیلم دیدن است. اختیاری بودنِ یک رفتار، یعنی اینکه آن رفتار وابسته به این است که تو آن را بخواهی. پس اگر کسی نخواهد چیز درستی را قبول کند، نمیکند. حتی ممکن است درستبودنش را هم بفهمد اما باز هم نخواهد قبولش کند.
ولی چرا کسی نباید بخواهد چیز درستی را قبول کند؟
ما کِی چیزی را میخواهیم؟ وقتی که فکر کنیم در رسیدن به آن چیز، سهمی، فایدهای، دارایی و لذتی، یا بالاخره یک چیزی بهمان میرسد.
حالا اگر توی قبول کردنِ یک چیز، هیچکدام از اینها را نبینیم، هیچوقت هم سراغش نمیرویم.
بعضی وقتها اوضاع پیچیدهتر میشود. یعنی در مخالفتکردن با آن چیزهای واقعی، فایده میبینیم. مثلا وقتی با یک حرف درست مخالفت میکنیم، احساس میکنیم هویت مستقلی داریم؛ با جرئتیم؛ شهامت ایستادن در مقابل بدیهیات را داریم، یا... .
حالا گیریم با چهارتا واقعیت هم مخالفت کردیم. به کجا بر میخورد؟
به جایی بر نمیخورد. منتها از آنجا که واقعیت راه خودش را میرود. و از آنجا که واقعیت، درهمتنیده و منسجم است، انکار بخشهایی از واقعیت، ما را به مرور به انکار بخشهای دیگرِ آن میکشاند. و بعد، آن فایدهٔ واقعی که با داشتنش، واقعا آدمهای متفاوت و بهتری میشدیم، از دست میرود.
ما خواهیم ماند و حسرتی عمیق، و تلاش برای اینکه باز هم خودمان را از تکوتا نیندازیم و آن فایدهٔ غیرواقعی که در انکار واقعیت میدیدیم را واقعی بدانیم.