بسم الله الرحمن الرحیم
▪️یادداشت ششم: تقوا، مدیریت خود
▪️بخش پایانی: تقوای دینی
"منو را باز کردم تا سفارش بدهم. فروشنده گفت:«این منو برای مشتریان معمولی است. برای مشتریان خاص، منوی ویژهای داریم»"
▫️گفتیم که هر کس در زندگی هدفی دارد که برای رسیدن به آن، اصول مشخصی را رعایت میکند. خود این هدف هم وسیلهای برای رسیدن به هدفهای بالاتر است. سرانجام، آنچه در پسِ تمامی اهداف، برای ما خودنمایی میکند -به طور کلی و با قدری ملاحظه- لذتی است که به دست میآوریم.
از آنجا که لذت، پدیدهای بسیار متنوع است - لذتِ خوردن، لذت دیدن یک فیلم، لذت بازی کردن، لذت تحسین شدن، لذت مشهور بودن، لذت آرامش داشتن، لذت به دیگران محبت کردن، لذتِ... - هدفهایی که برای رسیدن انتخاب میکنیم هم میتواند متنوع باشد.
▫️شاید اگر میشد تمام لذتها را در کنار یکدیگر تجربه کرد، همه انسانها به اصولی مشترک پایبند میشدند؛ اما مسئله اینجا است که اصولِ رسیدن به یک لذت، ممکن است با اصول رسیدن به لذتی دیگر، تعارض داشته باشد. اگر بخواهیم لذت آرامش داشتن را تجربه کنیم، شاید مجبور شویم از لذت مشهور شدن، چشم بپوشیم. [اینکه در یک پیادهرویِ معمولی، مجبور باشی با دهها انسانی که نمیشناسی سلفی بگیری، و یا در یک قرار شام خانوادگی، به همه حاضرین رستوران امضا بدهی، مسیرِ رسیدن به آرامش را -اگر نگوییم ناممکن، لااقل- دشوار میکند.]
بنابراین ما ناچاریم که در میان لذتها، دست به انتخاب بزنیم. و همین انتخاب است که اصول زندگی هر کس را تعیین میکند.
▫️بعضی افراد برای انتخاب لذت، ترجیح میدهند به تجربههای قبلی خود یا دیگران رجوع کنند -رستورانی که ماه پیش رفتیم، سریالی که رضا معرفی کرد، غذایی که دیشب ناهید پخت، ...- و اصول زندگی خود را نیز بر اساس همین تجربهها تنظیم کنند. در مقابل، بعضی دیگر ترجیح میدهند از خود بپرسند که: «چرا از چیزی لذت میبریم؟» [به این ترتیب، ایشان میتوانند لذتهایی را بیابند که در تجربههای قبلیشان، نشانی از آن نیست.]
البته پاسخ دادن به سوال بالا، ساده نیست؛ با این حال میتوان به همین مقدار اکتفا کرد که انسان زمانی لذت میبرد که تصور میکند دارایی تازهای به او رسیده است. این دارایی میتواند فهمیدن یک چیز، یاد گرفتن یک مهارت، ایجاد یک ارتباط نو یا... باشد.
این دارایی میتواند کوچک باشد یا بزرگ؛ کوتاه باشد یا طولانی؛ عمیق و درونی باشد، یا سطحی و بیرونی. لذتِ حاصل از این دارایی هم بر همین اساس میتواند کم باشد یا زیاد.
البته باید توجه داشت که تصور دارایی، برای لذت بردن کافی است. ممکن است کسی به خاطر تشابه اسمی، تصور کند رتبه تک رقمیِ کنکور شده است و از این بابت لذت ببرد؛ حال آنکه در واقع، دارایی تازهای به او نرسیده است.
▫️اگر کسی از میان داراییهای مختلف، تصمیم بگیرد به یک داراییِ عمیقِ تمامنشدنی برسد، و به بیان دیگر، به آفریننده دمادمِ تمام لذتها نزدیک شود، باید اصول مشخصی را رعایت کند. در ادبیات دینی، این رعایت اصول، تقوای الهی نام دارد.
به این ترتیب، هرچیزی که انسان را به این هدف برساند، جزئی از تقوا است؛ حتی اگر با تصور عمومی ما از تقوا متفاوت باشد.[سرمایهگذاری اقتصادی، خواندن یک شعر عاشقانه برای همسر، برداشتن زبالهای از روی زمین، کاشتن درخت، و... در صورتی که با هدفِ رسیدن به خدا باشد، میتواند تقوا نام بگیرد.]
بر همین اساس، تقوا رعایت دستورالعملهایی فرمایشی و دلبخواهی از سوی خدا نیست؛ بلکه تلاشی است که نتیجهی واقعیاش، بزرگشدن و وسعتیافتن است.[چنانکه نتیجه واقعی رژیمگرفتن، لاغر شدن است.]
▫️وسعتی که با تقوا در انسان ایجاد میشود، با آرامش بیشتر همراه است؛ و آشفتگی کمتر در مشکلات؛ و دلبستگی کمتر به چیزهای کوچک؛ و لذت بردنِ بیشتر از همه چیز... .
انسانِ باتقوا، از لذت بردن دست نکشیده است. او به جای اینکه خودش را به منوی لذتهای معمولی محدود کند، سری هم به منوی ویژه زده تا شاید لذتی متناسبتر با خودش بیابد؛ چیزی که مخصوصِ خودِ او باشد: اصیل، عمیق، و همیشگی.
▪️برای آشنایی فنیتر با مفاهیم تقوا، لذت و دارایی، میتوانید مراجعه کنید به:
-فلسفه اخلاق، مجتبی مصباح، درسهای ۸ و ۹
-خودشناسی برای خودسازی و اخلاق در قرآن(جلد ۱)، محمدتقی مصباح یزدی
▪️@shivename
یک بار رضا بهم گفت: «اینقدر توی این کانال با نظم و وسواس مینویسی که احساس میکنم برای خوندنش باید کت و شلوار بپوشم.» الان میخواهم بگویم خودم هم احساس میکنم برای نوشتن پیام تازه باید کت و شلوار تنم کنم.
برای همین به سرم زد وسواس را بگذارم کنار؛ پیامها را کوتاه کنم، قیدِ شیک و شکیل نوشتن را بزنم و حرفهای جدی که به ذهنم میرسد را بی آداب و ترتیب بنویسم. شاید یک روزی برگشتم و منظمشان کردم.
«حرف حساب آدمها چیست؟» یا «تاملی در شعارهای راهپیمایی»
توی راهپیماییها مردم شعار میدهند. یعنی یک چیزهایی را با دیگران تکرار میکنند. معمولا هم اینطور است که خودشان شروع به شعار دادن نمیکنند. فقط شعارهایی که از بلندگو میشنوند را تکرار میکنند. این باعث میشود آدم به این نتیجه برسد که این شعارها خیلی قابل اعتنا نیست. همان ماجرای «همرنگ جماعت شو» و «آزمایش همنواییِ اَش» و... .
من فکر میکنم شعارهای توی راهپیمایی مهمند. به نظر من، آدمها هر شعاری را تکرار نمیکنند. درست است که خودشان معمولا دست به کارِ شعار دادن نمیشوند؛ شاید چون خجالت میکشند، یا میترسند شعارشان خوب نباشد و ضایع بشوند، یا از اینکه یکهو توجه دیگران را به خودشان جلب کنند، معذب میشوند، اما وقتی کسی شعار داد، آدمها انتخاب میکنند که آن شعار را تکرار کنند یا نه.
امروز -در مراسم تشییع رهبری در تهران- آقای اژهای توی میدان فردوسی از کنارمان رد شد. یک نفر داد زد: «هیهات من الذله»؛ همه تکرار کردند. بعد گفت: «مرگ بر وطنفروش خائن». دو سه نفر تکرار کردند. اینبار گفت: «مذاکره نمیخوایم، سر ترامپو میخوایم» صدای جمعیت بیشتر شد. قبلش، سر چهارراه دروازهدولت، پسری اینطور شعار داد: «ای نوهٔ رضاخان، به این میگن فراخوان» خانم مسنی کنار ما خندید و گفت: «عجب شعاری! کیف کردم!» و بعد شروع کرد بلند بلند تکرار کردن.
آن طرفش هم هست. توی شعارهایی مثل «رضا شاه روحت شاد» و «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران» نکتههایی هست.
من نسبت به شعارهایی که صدای جمعیت را بلند میکند، حساس میشوم. نسبت به مداحیهایی که آدمها باهاش دم میگیرند، نسبت به پلاکاردهایی که روی دستهای بیشتری بالا میرود.
آدمها خوب بلدند حرفشان را بزنند. اگر میخواهید بفهمید حرف آدمها چیست، باید زبانشان را بلد بشوید.
قبول دارید که «آدمها اگر بفهمند چیزی درست است، آن را قبول میکنند»؟
من قبول ندارم.
«قبول کردن»، رفتاری اختیاری مثل حرفزدن، مثل پول خرج کردن، مثل فیلم دیدن است. اختیاری بودنِ یک رفتار، یعنی اینکه آن رفتار وابسته به این است که تو آن را بخواهی. پس اگر کسی نخواهد چیز درستی را قبول کند، نمیکند. حتی ممکن است درستبودنش را هم بفهمد اما باز هم نخواهد قبولش کند.
ولی چرا کسی نباید بخواهد چیز درستی را قبول کند؟
ما کِی چیزی را میخواهیم؟ وقتی که فکر کنیم در رسیدن به آن چیز، سهمی، فایدهای، دارایی و لذتی، یا بالاخره یک چیزی بهمان میرسد.
حالا اگر توی قبول کردنِ یک چیز، هیچکدام از اینها را نبینیم، هیچوقت هم سراغش نمیرویم.
بعضی وقتها اوضاع پیچیدهتر میشود. یعنی در مخالفتکردن با آن چیزهای واقعی، فایده میبینیم. مثلا وقتی با یک حرف درست مخالفت میکنیم، احساس میکنیم هویت مستقلی داریم؛ با جرئتیم؛ شهامت ایستادن در مقابل بدیهیات را داریم، یا... .
حالا گیریم با چهارتا واقعیت هم مخالفت کردیم. به کجا بر میخورد؟
به جایی بر نمیخورد. منتها از آنجا که واقعیت راه خودش را میرود. و از آنجا که واقعیت، درهمتنیده و منسجم است، انکار بخشهایی از واقعیت، ما را به مرور به انکار بخشهای دیگرِ آن میکشاند. و بعد، آن فایدهٔ واقعی که با داشتنش، واقعا آدمهای متفاوت و بهتری میشدیم، از دست میرود.
ما خواهیم ماند و حسرتی عمیق، و تلاش برای اینکه باز هم خودمان را از تکوتا نیندازیم و آن فایدهٔ غیرواقعی که در انکار واقعیت میدیدیم را واقعی بدانیم.