🔶مناقشه در دسته بندی روایات 🔸سید مصطفی خمینی (ره) ثمّ إنّ التحقيق: أنّ ما صنعه الجمال ابن طاوس قدس سره المتوفّى سنة 664 ه من التقسيم، و تبعه تلميذه العلاّمة قدس سره و الآخرون، غير تامّ، لأنّ الخبر إذا وصل إلى نصاب الحجّية و ميقات الاعتبار، فلا فارق بين أقسامه حتّى عند المعارضة حسب البناءات العقلائيّة، لسقوط المتعارضين معا، أو لا أقلّ من الشكّ في حجّية المعارض القويّ بالتعارض مع المعتبر الآخر الّذي ليس في رتبته، فأمر الخبر المحتجّ به في الفقه دائر بين كونه معتبراً، و غير معتبر، و توصيفه ب «الصحيح، و الموثّق، و الحسن، و القويّ» لا يترتّب عليه أثر عمليّ، فكم من الأوقات الشريفة ضيّعت في الأباطيل، و منها علم الدراية. نعم، ربّما يستحسن ذلك، لكونه تقسيماً للأحاديث المنسوبة إلى الأئمّة عليهم السلام و لكونه سبباً للغور فيها، و مع ذلك فالغور فيما هو الحقّ أولى و أليق، و الأخذ بما هو الطريق المستقيم أحسن و أشوق، و اللَّه هو المستعان، و عليه التكلان. 📚 تحريرات في الأصول، ج‏6، ص: 540 🏠https://eitaa.com/deraiat

🏠https://eitaa.com/deraiat

🔶خط متهم به غلو و میراث روایی آنان از میان اصحاب ائمه (ع) و راویان حدیث عدّه قابل توجهی به غلو متهم شده‌ و به این دلیل تضعیف گردیده اند، اما با مراجعه به روایات آن‌ها این پرسش به ذهن خطور می‌کند که چرا در آثار آن‌ها اثری از غلو با معیاری که پیش از آن شناختیم، وجود ندارد؟! آیا این افراد ناقل روایاتی مجعول و غالیانه بوده‌اند که توسط اصحاب حدیث حذف شده است و به همین دلیل نمی‌بایست بر روایات موجود آن‌ها هم اعتماد کرد، چراکه احتمال جعل و وضع نسبت به آن‌ها وجود دارد؟! یا اینکه از اساس اتهام غلو به این افراد ناشی از مبانی و سطوح اعتقادی مختلف، اختلاف های سیاسی، خصومت¬های جریانی و جناحی و تخریب دشمنان و عواملی از این دست است؟! امروزه مبتنی بر پژوهش‌های تاریخی صورت گرفته، گزینه دوم تقویت می‌شود. در ابتدا ذکر این نکته ضروری است که جریان اصلی غلو با چهره های شناخته شده ای همچون بیان بن سمعان، ابوالخطاب و مغیره بن سعید، در جریان مناسبات فکری شیعه وجود داشته اند که به دلیل اعتقاد به الوهیت امامان (ع) و برخی عقاید فاسد دیگر و همچنین اباحه گرایی و شریعت گریزی، به شدت مورد مذمّت ائمه (ع) قرار گرفته و از بدنه اصلی اصحاب ائمه: طرد شدند و به همین دلیل روایات آن‌ها از چرخه اصلی نقل و انتقال حدیث شیعه حذف شده است. آنچه در اینجا محل بحث است مجموعه‌ای از راویان حدیثی است که رمی به غلو شده و درحال حاضر نیز روایات فراوانی از آنان در جوامع حدیثی معتبر یافت می‌شود. اعلام موضع نسبت به این دسته از راویان در اعتبارسنجی میراث آن‌ها که حجم زیادی از روایات را - خصوصاً پیرامون امام شناسی - به خود اختصاص می‌دهد، تأثیر بسزایی دارد. به تعبیر دقیق تر می‌بایست گروه اول را «غالیان» نامید و گروه دوم را «متّهمین بن غلو». مهم¬ترین ویژگی شناسایی این دو طایفه از یکدیگر همین است که روایات غالیان در منابع معتبر شیعی حذف شده است اما از متهمین به غلو، در منابع اصیل امامیه همچون اصول کافی روایات فراوانی وجود دارد. از دیگر تمایزات این دو دسته می‌توان به این نکته اشاره کرد که شواهد تاریخی و روایی موجود از دسته اول تماماً از ذمّ و قدح آنان حکایت دارد اما نسبت به دسته دوم هم در مذمت و هم در مدح و منقبت آن‌ها اخبار زیادی وجود دارد، بنابراین شرح حال متهمین به غلو، همچون غالیان، یک دست نیست بلکه اختلافی است. 🏠https://eitaa.com/deraiat

پیش از قضاوت نسبت به جریان متهمین به غلو ذکر دو نکته ضروری است. 1- اصحاب ائمه (ع) در عصر حضور امامان سختی ها و مرارت های فوق العاده ای را متحمل شدند تا میراث گران بهای حدیثی در قالب اصول و مصنفات روایی، ثبت شده و تحت تدابیر و هدایت‌های امامان: صحیح و سالم به نسل¬های بعدی منتقل شود. در عصر غیبت نیز مشایخ حدیثی شیعه با دقت فراوان به گزینش و جمع آوری روایات دست زده و جوامع روایی شیعه را تدوین کردند. آشنایی با شیوه تحمل و انتقال حدیث که عمدتاً به‌صورت مکتوب و با دقت و احتیاط فراوان بوده است، احتمال وجود حجم وسیعی از احادیث مجعول و ساختگی را در منابع روایی موجود منتفی می‌سازد. ازاین‌رو شاهد هستیم در منابع مشهور و معتبر روایی شیعه تقریباً هیچ روایتی از غالیان سرشناس وجود ندارد. 📚 . برای اثبات مدعای فوق و به منظور آشنایی بیشتر با برخی زوایای عملکرد اصحاب در مقابله با غلات در پرتو مدیریت فرهنگی نهاد امامت، بنگرید: حسینی شیرازی، سید علی رضا و عزیز وکیلی، طاهر، «بازخوانی گزارش دسّ و تحریف غالیان در پرتو کارکرد فرهنگی نهاد امامت»، امامت پژوهی، شماره15، ص31-69. همچنین: حسینی شیرازی، سید علی رضا و مطهری، سید مصطفی، «نگاه راهبردی اهل بیت (ع) در انتشار و پالایش حدیث شیعه و موانع آن»، اندیشه حدیث، ص53-69. 🏠https://eitaa.com/deraiat

2- امروزه کاوش‌های رجالی نشان می‌دهد که تضعیفات رجالی خصوصاً اتهام به غلو توسط صاحبان کتب رجالی عمدتاً مبتنی بر حدس و اجتهاد است. همچنین بسیاری از گزارش های جرح و تعدیل برآمده از جریان‌های خاص فکری، فضای رقابتی میان آن‌ها و سوء تفاهم‌هاست، ازاین‌رو مبانی و رویکردهای فکری و اعتقادی آن‌ها در قضاوت های مشایخ رجالی حضوری پررنگ دارد. 📚 . برای مطالعه بیشتر بنگرید: بهبهانی، وحید، منهج المقال فى تحقيق احوال الرجال، ج‏1، ص 129، سند، محمد، الإجتهاد و التقليد في علم الرجال و أثره في التراث العقائدي، قم، باقیات، 1431 ق، ص21 و 73 و نیز حسین پور، امین، حدیث ضعیف، ص108 و نیز حسینی، سید علی رضا و شاکر، محمد تقی، «نقش باورهاي کلامی در داوری‌های رجالی»، معرفت کلامی، شماره دوم، 1392، ص7-27. 🏠https://eitaa.com/deraiat

🔸برخی از اساتید رجال نیز به این‌گونه تضعیفات رجالی به دیده تردید می نگرند؛ آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی معتقد است همه تضعیفات رجالی مبتنی بر غلو بوده و بی اعتبار است مگر اینکه دلیلی غیر از غلو ذکر شده باشد و یا به نحو دیگری خلافش ثابت شود. 📚 . به نقل از شاگرد ایشان آقای سید علی¬رضا حسینی شیرازی. همچنین بنگرید: حسینی شیرازی، سید علی¬رضا، اعتبارسنجی احادیث شیعه، ص394؛ «غلو، مهم¬ترین عامل تضعیف راویان شیعه» و ص419؛ «نپذیرفتنی بودن تضعیفات مبتنی بر غلو». 🔸آیت‌الله سید احمد مددی نیز بسیاری از توثیق و تضعیف ها را اجتهادی می دانند که عمده مدارک آن - همچون روایات، طرق و اسانید- نزد ما موجود است که در این صورت نمی‌توان به این قضاوت ها به دیده تعبد نگریست، بله در موارد اندکی نیز شریعت گریزی - که از شاخصه های غلات بوده است- از شاهدان عینی گزارش شده است که نیاز به بررسی دارد. در این صورت نزد متأخرین، از وصف «غالی» تضعیف استفاده نمی‌شود. براین اساس تضعیفات وارده بر راویان جلیل القدری همچون مفضّل بن عمر، جابر بن یزید جعفی و محمد بن سنان قابل پذیرش نیست، هرچند ملاحظاتی در ادامه ذکر خواهد شد. 📚 . نگاهی به دریا، ج1، ص127. 🏠https://eitaa.com/deraiat

این دسته از اصحاب ازآنجاکه برخی از آنها جزو اصحاب خاص حضرات معصومین (ع) بوده‌اند مورد تخریب جدی واقع شده اند. بخشی از این تهمت ها و تخریب ها بر اثر اختلاف های اعتقادی و تقابل جریان‌های فکری و اعتقادی شیعیان است به‌گونه‌ای که هریک از جریان ها، اعتقادات جریان رقیب را باطل فرض نموده و در صحنه منازعات فکری سعی کرده آن را تضعیف کند. جریان منتسب به مفضل بن عمر با شخصیت¬هایی همچون جابربن یزید جعفی و محمد بن سنان و راویان متعدد حول آنان مصداق بارز مورد اتهام واقع شدن از سوی برخی جریان‌های دیگر است، چنان¬که جریان هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن نیز از این میدان به سلامت عبور نکردند. 📚 . به منظور مطالعه بیشتر پیرامون جریان‌های نخستین امامیه و اندیشه‌های آنان در نسبت با غلو، بنگرید: گرامی، سید محمد هادی، نخستین مناسبات فکری تشیع؛ بازخوانی مفهوم غلو در اندیشه جریان‌های متقدم امامی، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391. 🏠https://eitaa.com/deraiat

«بازخوانی گزارش دسّ و تحریف غالیان در پرتو کارکرد فرهنگی نهاد امامت»، سید علی رضا حسینی شیرازی و طاهر عزیز وکیلی.

«نگاه راهبردی اهل بیت (ع) در انتشار و پالایش حدیث شیعه و موانع آن»، سید علی رضا حسینی شیرازی و سید مصطفی مطهری.

«نقش باورهاي کلامی در داوری‌های رجالی»، سید علی رضا حسینی و محمد تقی شاکر.

🔶 غلو سیاسی علاوه بر این، ابعاد سیاسی جریان متهم به غلو نیز قابل بررسی است؛ خط متهم به غلو در کوفه و قم با تمرکز بر مفهوم «ولایت امام»، دارای اقدامات و تحرکات سیاسی بود که حساسیت دستگاه حاکمه را برمی انگیخت و آنها را از این حیث، به جریان های غلات نزدیک می کرد. به عنوان مثال اخراج برخی از راویان حدیث از قم توسط احمد اشعری نیز بیش از همه دلایل سیاسی اجتماعی داشته است. از این رو آیت الله مددی اتهام غلو برای این دسته را بیش از همه «غلو سیاسی» می داند. «نظریه غلو سیاسی بر این پایه استوار است که واژه هایی همچون غلو، ارتقاع و فساد در مذهب در دوره های نخستین، دایره مفهومی گسترده تری داشته و برخلاف دوره های متأخر و معاصر- که فقط به ابعاد اعتقادی انصراف دارد- به صورتی عام به افراد یا گروه هایی که انحرافات عقیدتی غالیانه را با فعالیت سیاسی- نظامی همراه کرده بودند، نسبت داده می شود. هم از این رو، اگر امامیانی یافت می شدندکه در فعالیت های سیاسی نظامی با گروه هایی از غلات یا پیروان دیگر مذاهب فاسد، همچون اسماعیلیان یا زیدیان همکاری می کردند، از سوی جناح میانه رو و محافظه کار متهم به غلو یا مذاهب فاسد می گردیدند؛ هرچند شواهد کافی برای انحراف عقیدتی در آنان وجود نداشته باشد.» 📚 غفوری نژاد، محمد، «تحلیل و ارزیابی تبیین های تاریخی – کلامی ناظر به متهمان غلو»، علوم حدیث، سال بیست و سوم، شماره چهارم، ص 195 🏠https://eitaa.com/deraiat

بنابراین می توان عوامل اتهام به غلو برای این دسته از اصحاب را اینگونه برشمرد: 1. اختلاف سطح فکری و اعتقادی صاحبان کتب رجال 2. اختلافات فکری میان جریان های مختلف اصحاب ائمه (ع) 3. اقدامات و تحرکات سیاسی آنها (غلو سیاسی) 4. تخریب و تحریف در آثار آنها توسط دیگران 📚 به منظور مطالعه بیشتر بنگرید: گرامی، سید محمد هادی، «تطور گفتمان تفویض در سده دوم هجری و طیف مفضل بن عمر»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال هشتم، شماره پانزدهم، بهار و تابستان 1391، ص27 🏠https://eitaa.com/deraiat