پیش از قضاوت نسبت به جریان متهمین به غلو ذکر دو نکته ضروری است. 1- اصحاب ائمه (ع) در عصر حضور امامان سختی ها و مرارت های فوق العاده ای را متحمل شدند تا میراث گران بهای حدیثی در قالب اصول و مصنفات روایی، ثبت شده و تحت تدابیر و هدایت‌های امامان: صحیح و سالم به نسل¬های بعدی منتقل شود. در عصر غیبت نیز مشایخ حدیثی شیعه با دقت فراوان به گزینش و جمع آوری روایات دست زده و جوامع روایی شیعه را تدوین کردند. آشنایی با شیوه تحمل و انتقال حدیث که عمدتاً به‌صورت مکتوب و با دقت و احتیاط فراوان بوده است، احتمال وجود حجم وسیعی از احادیث مجعول و ساختگی را در منابع روایی موجود منتفی می‌سازد. ازاین‌رو شاهد هستیم در منابع مشهور و معتبر روایی شیعه تقریباً هیچ روایتی از غالیان سرشناس وجود ندارد. 📚 . برای اثبات مدعای فوق و به منظور آشنایی بیشتر با برخی زوایای عملکرد اصحاب در مقابله با غلات در پرتو مدیریت فرهنگی نهاد امامت، بنگرید: حسینی شیرازی، سید علی رضا و عزیز وکیلی، طاهر، «بازخوانی گزارش دسّ و تحریف غالیان در پرتو کارکرد فرهنگی نهاد امامت»، امامت پژوهی، شماره15، ص31-69. همچنین: حسینی شیرازی، سید علی رضا و مطهری، سید مصطفی، «نگاه راهبردی اهل بیت (ع) در انتشار و پالایش حدیث شیعه و موانع آن»، اندیشه حدیث، ص53-69. 🏠https://eitaa.com/deraiat

2- امروزه کاوش‌های رجالی نشان می‌دهد که تضعیفات رجالی خصوصاً اتهام به غلو توسط صاحبان کتب رجالی عمدتاً مبتنی بر حدس و اجتهاد است. همچنین بسیاری از گزارش های جرح و تعدیل برآمده از جریان‌های خاص فکری، فضای رقابتی میان آن‌ها و سوء تفاهم‌هاست، ازاین‌رو مبانی و رویکردهای فکری و اعتقادی آن‌ها در قضاوت های مشایخ رجالی حضوری پررنگ دارد. 📚 . برای مطالعه بیشتر بنگرید: بهبهانی، وحید، منهج المقال فى تحقيق احوال الرجال، ج‏1، ص 129، سند، محمد، الإجتهاد و التقليد في علم الرجال و أثره في التراث العقائدي، قم، باقیات، 1431 ق، ص21 و 73 و نیز حسین پور، امین، حدیث ضعیف، ص108 و نیز حسینی، سید علی رضا و شاکر، محمد تقی، «نقش باورهاي کلامی در داوری‌های رجالی»، معرفت کلامی، شماره دوم، 1392، ص7-27. 🏠https://eitaa.com/deraiat

🔸برخی از اساتید رجال نیز به این‌گونه تضعیفات رجالی به دیده تردید می نگرند؛ آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی معتقد است همه تضعیفات رجالی مبتنی بر غلو بوده و بی اعتبار است مگر اینکه دلیلی غیر از غلو ذکر شده باشد و یا به نحو دیگری خلافش ثابت شود. 📚 . به نقل از شاگرد ایشان آقای سید علی¬رضا حسینی شیرازی. همچنین بنگرید: حسینی شیرازی، سید علی¬رضا، اعتبارسنجی احادیث شیعه، ص394؛ «غلو، مهم¬ترین عامل تضعیف راویان شیعه» و ص419؛ «نپذیرفتنی بودن تضعیفات مبتنی بر غلو». 🔸آیت‌الله سید احمد مددی نیز بسیاری از توثیق و تضعیف ها را اجتهادی می دانند که عمده مدارک آن - همچون روایات، طرق و اسانید- نزد ما موجود است که در این صورت نمی‌توان به این قضاوت ها به دیده تعبد نگریست، بله در موارد اندکی نیز شریعت گریزی - که از شاخصه های غلات بوده است- از شاهدان عینی گزارش شده است که نیاز به بررسی دارد. در این صورت نزد متأخرین، از وصف «غالی» تضعیف استفاده نمی‌شود. براین اساس تضعیفات وارده بر راویان جلیل القدری همچون مفضّل بن عمر، جابر بن یزید جعفی و محمد بن سنان قابل پذیرش نیست، هرچند ملاحظاتی در ادامه ذکر خواهد شد. 📚 . نگاهی به دریا، ج1، ص127. 🏠https://eitaa.com/deraiat

این دسته از اصحاب ازآنجاکه برخی از آنها جزو اصحاب خاص حضرات معصومین (ع) بوده‌اند مورد تخریب جدی واقع شده اند. بخشی از این تهمت ها و تخریب ها بر اثر اختلاف های اعتقادی و تقابل جریان‌های فکری و اعتقادی شیعیان است به‌گونه‌ای که هریک از جریان ها، اعتقادات جریان رقیب را باطل فرض نموده و در صحنه منازعات فکری سعی کرده آن را تضعیف کند. جریان منتسب به مفضل بن عمر با شخصیت¬هایی همچون جابربن یزید جعفی و محمد بن سنان و راویان متعدد حول آنان مصداق بارز مورد اتهام واقع شدن از سوی برخی جریان‌های دیگر است، چنان¬که جریان هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن نیز از این میدان به سلامت عبور نکردند. 📚 . به منظور مطالعه بیشتر پیرامون جریان‌های نخستین امامیه و اندیشه‌های آنان در نسبت با غلو، بنگرید: گرامی، سید محمد هادی، نخستین مناسبات فکری تشیع؛ بازخوانی مفهوم غلو در اندیشه جریان‌های متقدم امامی، تهران، دانشگاه امام صادق، 1391. 🏠https://eitaa.com/deraiat

«بازخوانی گزارش دسّ و تحریف غالیان در پرتو کارکرد فرهنگی نهاد امامت»، سید علی رضا حسینی شیرازی و طاهر عزیز وکیلی.

«نگاه راهبردی اهل بیت (ع) در انتشار و پالایش حدیث شیعه و موانع آن»، سید علی رضا حسینی شیرازی و سید مصطفی مطهری.

«نقش باورهاي کلامی در داوری‌های رجالی»، سید علی رضا حسینی و محمد تقی شاکر.

🔶 غلو سیاسی علاوه بر این، ابعاد سیاسی جریان متهم به غلو نیز قابل بررسی است؛ خط متهم به غلو در کوفه و قم با تمرکز بر مفهوم «ولایت امام»، دارای اقدامات و تحرکات سیاسی بود که حساسیت دستگاه حاکمه را برمی انگیخت و آنها را از این حیث، به جریان های غلات نزدیک می کرد. به عنوان مثال اخراج برخی از راویان حدیث از قم توسط احمد اشعری نیز بیش از همه دلایل سیاسی اجتماعی داشته است. از این رو آیت الله مددی اتهام غلو برای این دسته را بیش از همه «غلو سیاسی» می داند. «نظریه غلو سیاسی بر این پایه استوار است که واژه هایی همچون غلو، ارتقاع و فساد در مذهب در دوره های نخستین، دایره مفهومی گسترده تری داشته و برخلاف دوره های متأخر و معاصر- که فقط به ابعاد اعتقادی انصراف دارد- به صورتی عام به افراد یا گروه هایی که انحرافات عقیدتی غالیانه را با فعالیت سیاسی- نظامی همراه کرده بودند، نسبت داده می شود. هم از این رو، اگر امامیانی یافت می شدندکه در فعالیت های سیاسی نظامی با گروه هایی از غلات یا پیروان دیگر مذاهب فاسد، همچون اسماعیلیان یا زیدیان همکاری می کردند، از سوی جناح میانه رو و محافظه کار متهم به غلو یا مذاهب فاسد می گردیدند؛ هرچند شواهد کافی برای انحراف عقیدتی در آنان وجود نداشته باشد.» 📚 غفوری نژاد، محمد، «تحلیل و ارزیابی تبیین های تاریخی – کلامی ناظر به متهمان غلو»، علوم حدیث، سال بیست و سوم، شماره چهارم، ص 195 🏠https://eitaa.com/deraiat

بنابراین می توان عوامل اتهام به غلو برای این دسته از اصحاب را اینگونه برشمرد: 1. اختلاف سطح فکری و اعتقادی صاحبان کتب رجال 2. اختلافات فکری میان جریان های مختلف اصحاب ائمه (ع) 3. اقدامات و تحرکات سیاسی آنها (غلو سیاسی) 4. تخریب و تحریف در آثار آنها توسط دیگران 📚 به منظور مطالعه بیشتر بنگرید: گرامی، سید محمد هادی، «تطور گفتمان تفویض در سده دوم هجری و طیف مفضل بن عمر»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال هشتم، شماره پانزدهم، بهار و تابستان 1391، ص27 🏠https://eitaa.com/deraiat

البته با بررسی خصوصیات جریان متهم به غلو و میراث برجای مانده از آنان، به این نتیجه می رسیم که آنها همچون جریان اصیل اصحاب ائمه (ع)، ضوابط نقل و انتشار حدیث را رعایت نمی کرده اند. استاد سید احمد مددی تساهل در به کارگیری ضوابط حدیثی را یکی از ویژگی های خط متهم به غلو بر می شمرد: «خصلت بارز خط غلو، تساهل در ضوابط حدیثی بود به نحوی که مثلاً به‌صورت وجاده حدیث نقل می‌کردند و اشاره‌ای به وجاده بودن آن نمی‌کردند. در مقابل احمد اشعری خیلی در ضوابط حدیثی حساس بود و نقل حدیث را فقط سماع می‌دانست چراکه در کتابت احتمال اضافه و نقصان وجود دارد. لذا اینکه برای سهل بن زیاد گفته است: «یشهد علیه بالغلو و الکذب» (رجال نجاشی، ص185)، او نقل حدیث به‌صورت معنعن از وجاده را کذب می دانسته است. از نظر او باید می‌گفت: «وجدته ...». درباره محمد بن سنان نیز کشی از قول خودش نقل کرده که تمام نقل‌هایش به نحو وجاده است. البته این به مبنای احمد اشعری باز می‌گردد و امر مسلمی نیست که حدیث معنعن نباید وجاده باشد.» 📚 . سید احمد مددی، 29/2/93. 🏠https://eitaa.com/deraiat

«کوتاه سخن آنکه مجرد اتهام به غلو، در ردّ روایت و یا نفی عقیده کفایت نمی‌کند، به ویژه ما اطلاع دقیقی از مبانی فکری دو رجالی برجسته، مرحوم نجاشی و ابن غضائری، در دست نداریم. به نظر می‌رسد اندیشمندان خط صحیح غلوّ، با قطع نظر از برخی عقاید، حاملان اصلی معارف صحیح اهل‌بیت (ع) بودند و خط آنان را نباید با خطوط انحرافی خلط کرد.» 📚نگاهی به دریا، ص131. https://eitaa.com/deraiat🏠

تحليل و ارزيابي تبيين هاي تاريخي-کلامي ناظر به متهمان به غلو محمد غفوری نژاد https://eitaa.com/deraiat🏠