✅ آرایه‌ی #حسن_تعلیل چیست؟ گاهی شاعر یا نویسنده برای خیال‌انگیز کردن متن خود، از آرایه‌ی #حسن_تعلیل استفاده می‌کند. این آرایه یکی از زیباترین آرایه‌های معنوی است که شعر را بسیار لطیف می‌کند. 🔻#حسن_تعلیل به چه معناست؟ #حُسن در لغت به معنی: زیبایی، نیکویی و جمال است و #تعلیل به معنای: علت‌یابی، علت‌اندیشی و دلیل آوردن است؛ پس معنای تحت‌الفظی این واژه یعنی با نیکویی و زیبایی بیان کردنِ علت و دلیل یک موضوع و در اصطلاح بدیع، #حسن_تعلیل یعنی شاعر برای قانع کردن خواننده از دلایل خیال‌انگیز و شاعرانه، اما غیر واقعی استفاده می‌کند. در واقع همین‌که علت یک رویداد بی‌منطق و غیر‌واقعی باشد، #حسن_تعلیل به‌وجود می‌آید. بید مجنون در تمام عمر، سر بالا نکرد حاصل بی‌حاصلی نبود جز شرمندگی (صائب) در بیت بالا، علت خمیدگی شاخه‌های بید مجنون را، خجالت از نداشتن میوه و محصول بیان کرده در صورتی که این دلیل غیر واقعی است؛ اما به صورت زیبایی شاعرانه شده و در ذهن خواننده قابل باور و زیبا است. 🔻نکته‌ی قابل توجه : علتی که برای #حسن_تعلیل بیان می‌شود، نباید بر پایه‌ی تشبیهات و نظریات علمی باشد. بلکه هدف شاعر فقط باید ارائه‌ی دلیلی باشد که خواننده را قانع کند و ادعایی کند که در عین غیرحقیقی بودن به مذاق خواننده خوش بیاید. 🔻چطور #حسن_تعلیل را در جمله بیابیم؟ یکی از بهترین روش‌های پیدا کردن #حسن_تعلیل در اشعار، دانش ادبی غنی و مطالعه‌ی فراوان است تا بتوانید به مفاهیم ویژه‌ی این آرایه تسلط پیدا کنید. اما راه‌هایی ساده‌تر هم برای این کار وجود دارد؛ به نکات زیر توجه کنید: ۱- یافتن دلایل غیرواقعی : اصولاً #حسن_تعلیل در مورد پدیده‌های طبیعی و اتفاقات و حوادثی است که روزمره به چشم ما می‌خورد. به سرو گفت کسی میوه‌ای نمی‌آری؟ جواب داد که آزادگان تهی دست‌اند. شاعر در بیت بالا، به بی‌بار بودن درخت سرو اشاره دارد که پدیده‌ای طبیعی‌است، اما دلیل واقعی میوه نداشتن سرو به فقیر بودن و آزادگی ربطی ندارد. ولی دلیلی که شاعر آورده خواننده را قانع می‌کند. ۲- دلیل‌تراشی : برای پیدا کردن #حسن_تعلیل فقط کافی‌است در اشعار و متون به دنبال دلیل باشید. اگر دلیلی یافتید به طرفین آن نگاه کنید که در حالت واقعی چنین چیزی صحت دارد یا خیر؟ اگر جواب بله بود که این آرایه وجود ندارد و اگر جواب منفی بود آرایه را پیدا کرده‌اید. تویی بهانه‌ی آن ابرها که می‌گریند بیا که صاف شود این هوای بارانی (قیصر امین‌پور) شاعر در شعر بالا، دلیل بارش ابرها را دلتنگی آن‌ها برای معشوق خود می‌داند. به عبارت دیگر، شاعر به معشوقش می‌گوید که ابرها به خاطر دوری از تو در حال گریه و بارندگی هستند. خاک بغداد به مرگ خلفا می‌گرید ورنه این شط روان چیست که در بغداد است (خواجوی کرمانی) شاعر در بیت بالا، برای این‌که منشأ رودخانه‌ی بغداد را نشان بدهد از یک دلیل هنری استفاده کرده است. او معتقد است که خاک بغداد آن‌قدر برای مرگ خلفا گریه کرده است که از آب چشم او، رودخانه‌ی بغداد به وجود آمده است. دلیلی که شاعر در این بیت به‌کار برده، زیبا و شاعرانه است، اما واقعیت ندارد. به همین خاطر، یکی از مصادیق آرایه‌ی #حسن_تعلیل به شمار می‌آید. تو قلب فِسرده‌ی زمینی از درد ورم نموده یک چند (ملک‌الشعرای بهار) شاعر در بیت بالا، ادعا کرده که کوه دماوند در واقع همان قلب زمین است که ورم کرده و به‌صورت یک کوه مرتفع خود را نشان می‌دهد. این دلیل هنرمندانه اگرچه پایه و اساس علمی ندارد، اما موجب زیبایی بیت شده و #حسن_تعلیل است. ۳- تمرین برای ساختن #حسن_تعلیل در نهایت برای حرفه‌ای شدن در یافتن این آرایه، می‌توانید برای پدیده‌های روزمره دلایل غیر واقعی، اما شاعرانه و زیبا بیاورید. این‌گونه ذهن شما ناخودآگاه دلایل غیرواقعی و واقعی را بررسی و تحلیل می‌کند. از طرفی اگر دست به قلم باشید این کار تمرین بسیاری خوبی برای افزایش تخیل و خلاقیت شما است. آن زلف مشکبار بر آن روی چون بهار گر کوته است، کوتهی از وی عجب مدار شب در بهار روی نهد سوی کوتهی آن زلف، چون شب است و آن روز چون بهار (امیر معزی) شاعر در ابیات بالا، دلیل کوتاهی موی معشوق را به سیاهی شب تشبیه کرده و روی معشوق را همچون بهار زیبا دانسته است؛ اما ما می‌دانیم که شب در فصل بهار کوتاه‌تر از روز است. کانال آموزش عروض و قافیه و... سید محمدرضا شمس (ساقی) https://eitaa.com/arozghafie

✅ آرایه‌‌ی #حس_آمیزی حس‌آمیزی: آمیختن دو یا چند حس از حواس پنج‌گانه (بينايی، شنوايی، چشايی، بويايی و لامسه) در کلام است، چنان‌ که ذهن را به کنجکاوی وا دارد و با ایجاد موسیقی معنوی، بر تأثیر و زیبایی سخن بیفزاید. حس‌آمیزی گاه آمیختگی حواس با امور ذهنی و انتزاعی است. برای مثال هنگامی که ما در تماس صوتی با دیگران از جمله‌ی «ببین چه می‌گویم» استفاده می‌کنیم در حقیقت از آرایه‌ی #حس‌آمیزی بهره برده‌ایم زیرا سخن ما قابل دیدن نیست بلکه قابل شنیدن است (به جای این که بگوییم: سخنم را بشنو، گفته‌ایم سخنم را ببین). 🔻در این مثال، سخن مربوط به #حس_شنوایی و ببین مربوط به #حس_بینایی است. از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر یادگاری که در این گنبد دوّار بماند (حافظ) صدا، #شنیدنی است و امکان دیدن آن وجود ندارد امّا شاعر ادّعا می‌کند که صدا را دیده است. در مصراع اول #صدا که مربوط به #حس_شنوایی است با #حس_بینایی درهم آمیخته شده است و آرایه‌ی #حس‌آمیزی را پدید آورده است. 🔻مثال‌هایی دیگر : بوی بهبود ز اوضاعِ جهان می‌شنوم شادی آورد گل و بادِ صبا شاد آمد (حافظ) هر که شب آوای پایش می‌شنید بوی نان از دست‌هایش‌ می‌شنید (استاد مجاهدی) در مصراع دوم بیت بالا، «بوی نان» مربوط به #حس_بویایی است و «شنیدن» مربوط به #حس_شنوایی و شاعر از آرایه‌ی #حس‌آمیزی بهره برده است. بوی دﻫﻦ ﺗﻮ از ﭼﻤﻦ می‌ﺷﻨﻮم رﻧﮓ ﺗﻮ ز ﻻﻟﻪ و ﭼﻤﻦ می‌شنوم (مولانا) شاعر در بیت بالا، دو آرایه‌ی #حس‌آمیزی به‌کار برده‌ است؛ در ﻣﺼﺮاع اوّل، «ﺑﻮ» ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ #ﺣﺲ_ﺑﻮﯾﺎﯾﯽ و «ﺷﻨﯿﺪن» ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ #ﺣﺲ_ﺷﻨﻮاﯾﯽ است، در ﻣﺼﺮاع دوم، «رﻧﮓ» واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ #ﺣﺲ_ﺑﯿﻨﺎﯾﯽ و «ﻣﯽ‌ﺷﻨﻮم» واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ #ﺣﺲ_ﺷﻨﻮاﯾﯽ اﺳﺖ. سپهبد پرستنده را گفت گرم سخن‌های شیرین به آوای نرم (فردوسی) در بیت بالا، در سه #حس‌آمیزی زیبا به ترتیب: حس #شنوایی و #لامسه را در ترکیب «گفت گرم»، #شنوایی و #چشایی را در ترکیب «سخن‌های شیرین» #شنوایی و #لامسه را در ترکیب «آوای نرم» با هم آورده‌است که این تعامل حواس با یکدیگر موجب زیبایی‌آفرینی شده‌است. آموزش عروض و قافیه و... سید محمدرضا شمس (ساقی) https://eitaa.com/arozghafie

✅ انواع آرایه‌ی #حس‌آمیزی 1ـ #حس‌آمیزی حسی ـ حسی: دو حس از حواس پنج‌گانه در هم آمیخته می‌شوند. 🔻از نمونه‌های پرکاربرد آن به موارد زیر می‌توان اشاره کرد: #بینایی و #شنوایی سپهبد به گفتار او بنگرید شگفت آمدش کان سخن‌ها شنید (فردوسی) نگاهی گرم یعنی دلنوازیم زبانی نرم یعنی چاره سازیم (وحشی بافقی) «زبانی نرم» (سخنی نرم)، #حس‌آمیزی از نوع #شنوایی و #لامسه است. دل باز به جان آيد کز وی خبری يابد بلبل به فغان آيد کز گل شنود بویی #شنوایی و #چشایی از اَن پس بیامد به نزدیک بلخ نیازرد کس را به گفتار تلخ (فردوسی) لیک چنان خیره و خاموش ماند کز همه شیرین سخنی گوش ماند (نیما یوشیج) #شنوایی و #لامسه با من به سلام خشک ای دوست زبان تر کن تا از مژه هر ساعت لعل ترت افشانم (خاقانی شروانی) 2 ـ حس آمیزی انتزاعی- حسی: یک مفهوم عقلی (ذهنی، انتزاعی) با ویژگی یکی از حواس ظاهری در هم آمیخته می‎‌شود. 🔻از موارد پرکاربرد حس آمیزی انتزاعی ـ حسی نمونه‌های زیر را می‌توان نام بُرد. : #انتزاعی و #چشایی: جهان پير است و بی‌بنياد از اين فرهادکش فرياد که کرد افسون و نيرنگش ملول از جان شيرينم (حافظ) #انتزاعی و #لامسه: ز زهد خشک ملولم کجاست باده‌ی ناب که بوی باده مدامم دماغ تر دارد (حافظ) #انتزاعی و #بینایی: در خلایق روح‌های پاک هست روح‌های تیره‌ی گلناک هست (مولانا) #انتزاعی و #بویایی: نام من رفته‌ست روزی بر لب جانان به سهو اهل دل را بوی جان می‌آید از نامم هنوز (حافظ) 🔻مثال‌های بیشتر #حس‌آمیزی: به ترانه‌های شيرين ، به بهانه‌های زرّین بکشيد سوی خانه مه خوب خوش‌لقا را (مولانا) در ترکیب «ترانه‌های شیرین» بیت بالا، ترانه قابل شنیدن است و مربوط به #حس_شنوایی است که با شیرینی که مخصوص #حس_چشایی است آمیخته شده و در ترکیب «بهانه‌های زرّین»، بهانه برای #حس_شنوایی است و زرّین یا طلایی مربوط به #حس_بینایی است. اگر دشنام فرمايی و گر نفرين دعا گويم جوابِ تلخ می‌زيبد لب لعل شکرخا را (حافظ) جواب #شنيدنی است و تلخی مربوط به #حس_چشایی می‌باشد. گشاده شود زين سخن راز تو به گوش آيدش روشن آواز تو (فردوسی) تیر عاشق کش ندانم بر دل حافظ که زد این قدر دانم که از شعرِ ترش خون می‌چکید (حافظ) دل چاشنی گرفت از آن خنده های شور آری نمک لذیذ نماید کباب را (ملک الشعرای بهار) سزای توست چون گل گریه‌ی تلخ پشیمانی که گفت ای غنچه‌ی غافل! دهن پیش صبا بگشا (صائب) نشئه‌ی دیدار ساقی رونق مستی شکست هیچ کس بویی ز می در شیشه و ساغر ندید (صائب) ز شعرهای ترم گرم این چنین مگذر که آب خضر نهان در شب سیاه من است (صائب) گرچه جز تلخی از ایّام ندید هرچه خواهی سخنش شیرین است (بانو پروین اعتصامی) به شکرخنده درآور، نه یقین می‌دانم که دهان تو یقین را به گمان درفکند (خواجو کرمانی) آنکه نشنیده است هرگز بوی عشق گو به شیراز آی و خاک من ببوی (سعدی) گردد از دست نوازش پایه‌ی معنی بلند مور را شیرین‌سخن دست سلیمان کرده است (صائب) چون عمر به سر رسد چه بغداد و چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرسن و چه تلخ (خیام) عمرِ شیرین و عمرِ تلخ هر دو #حس‌آمیزی می‌باشند. بدین شعرِ تَرِ شیرین ز شاهنشه عجب دارم که سر تا پای حافظ را چرا در زر نمی‌گیرد (حافظ) در ترکیب زیر سه حس #شنوایی، #لامسه و #چشایی به هم آمیخته شده‌اند نجوای نمناک علف‌ها را می‌شنوم (سهراب سپهری) ترکیب «نجوای نمناک» از آمیختن دو حس #شنوایی (نجوا) و #لامسه (نمناک) ساخته شده و در جمله‌ی «خبر تلخی شنیدم» (خبر) را با حس #شنوایی و (تلخ) را با حس #چشایی دریافت می‌کنیم؛ پیوند و آمیزش این دو حس مختلف در یک جا سبب خلق آرایه‌ی #حس‌آمیزی شده است. 🔻در بیت زیر چهار #حس‌آمیزی به‌کار رفته است. بس که صائب دیده‌ام تلخی ازین شکّر لبان می‌شمارم خنده‌ی شیرین ، عتاب تلخ را (صائب)   آموزش عروض و قافیه و... سید محمدرضا شمس (ساقی) https://eitaa.com/arozghafie

#شاه_بیت ۱۴۰ یاحسین (ع) غالباً گودال در خود آب می گیرد ولی تشنگی دارد از این گودال می ریزد چرا؟ ✍️ سید ابوالفضل مبارز (معاصر) @adabkhane @arozghafie

۴۴ روز تا ماه عاشقی (محرم 🚩) #مداحی ۳۴ سرت اگه بلند شدی خورد به لحد نترسیا 🔊محمد ابراهیمی اصل @adabkhane

✅ آرایه‌ی #پارادوکس چیست؟ 🔻#پارادوکس (Paradox) یا #متناقض‌نما یکی از صنایع ادبی معنوی به شمار می‌رود و هنگامی به وجود می‌آید که شاعر یا نویسنده در کلام خود، دو واژه‌ی متناقض را در کنار هم و در ارتباط با هم به‌کار ببرد. نتیجه‌ای که از جمع این واژگان متناقض حاصل می‌شود، معنی متفاوتی می‌دهد که درک این ترکیب‌ها برای خوانندگان لذت‌بخش، و سبب خیال‌انگیز شدن آن می‌شود. زیرا معمولاً در دنیای واقعی وجود ندارد. کنار نام تو لنگر گرفت کشتی عشق بیا که یاد تو آرامشی است طوفانی (قیصر امین‌پور) آرامشی طوفانی، وضعیتی است که هیچ‌گاه رخ نمی‌دهد؛ طوفان به‌هم‌ریختگی‌ای به همراه دارد که آرامش در آن معنا ندارد ولی در این ترکیب واحد معناداری ساخته شده است. هرگز وجود حاضر غائب شنیده‌ای؟ من در میان جمع و دلم جای دیگر است. (سعدی) اگرت سلطنتِ فقر ببخشند ای دل کمترین ملک تو از ماه بود تا ماهی (حافظ) (حاضر غایب) ـ (سلطنت فقر) 🔻خاستگاه پارادوکس : پارادوکس در انواع سبک‌ها و دوره‌های شعری حضور داشته است. در ابتدا اندکی مورد استقبال قرار گرفته، اما با پیدایش ادبیات عرفانی، استفاده از آن به اوج رسید. محققان معتقدند که خاستگاه شکوفایی پارادوکس در سخنان رمزآلود عارفان بوده و کلامی از بایزید بسطامی بسیار مورد توجه‌شان قرار گرفته‌است : «روشن‌تر از خاموشی، چراغی ندیدم» و همین‌طور در سبک هندی به‌خصوص در اشعار بیدل دهلوی، پارادوکس یا متناقض‌نما جایگاه ویژه‌ای دارد. غیر عریانی لباسی نیست تا پوشد کسی از خجالت چون صدا در خویش پنهانیم ما (بیدل دهلوی) 🔻انواع پارادوکس یا متناقض‌نما : آرایه‌ی پارادوکس می‌تواند به شکل‌های مختلفی در نظم و نثر ایجاد شود که عبارتند از؛ 1- ترکیب اضافی یا ترکیب وصفی : «پناهِ بی‌پناه» 2- ترکیب دو اسم یا دو صفت : «بیابانِ آباد» 3- اسم متناقض به صورت کنایه : «تیر را با کمان یار کردن» 4- دو اسم که از متعلقات هم سرچشمه می‌گیرند : «تو ز روی مهربانی به میان مگر درآیی که کنند صلح با هم شب ما و روشنایی» (کلیم همدانی) 5- دو اسم متناقض که با حروف اضافه به هم متصل‌اند 🔻روش پیدا کردن پارادوکس : 1- توجه به حروف اضافه، کسره‌ی اضافه و واو عطف 2- توجه به معنا : اصولاً در اشعار و سخنان امروزی و حتی در برخی اشعار قدیمی واژگان متناقض با موارد ذکر شده کاملا خود را نشان می‌دهند و پیدا کردن آن‌ها کار دشواری نیست. فریادِ سکوت آرامش طوفانی بی‌کرانِ محدود سختِ سست خنده‌ی اشک‌آمیز گریه‌ی خوشحالی اثر بی‌اثری بامدادِ شب شرمِ سرافرازی سردِ گرم سرشار از تهی پادشاه فقر باغ بی‌درخت سوز گرم بخار سرد از سرما گرم شدن 🔻آیا هر #پارادوکسی #تضاد هم هست؟ خیر، هیچگاه نمی‌توان شرطی گذاشت که همه‌ی پارادوکس‌ها تضاد هستند یا برعکس. زیرا ما در تضاد، دو واژه یا مفهوم جداگانه را که متضاد هم هستند در نظر می‌گیریم و مکان قرارگیری واژگان در جمله یا بیت و همین‌طور رابطه بین آن‌ها در واقعیت یا در شعر برای‌مان اهمیتی ندارد. در پارادوکس ما دو مفهوم متناقض را باهم می‌آمیزیم و یا به منبع اصلی نسبت می‌دهیم. همچین ارتباط میان دو واژه از نظر تخیل و مکان قرارگیری آن‌ها برای ما اهمیت دارد، چون اگر هر کدام از این موارد تفاوتی پیدا کند، دیگر پارادوکس نخواهیم داشت. برای درک بهتر تفاوت میان پارادوکس و تضاد، به مثال زیر دقت کنید؛ #تضاد: الان روز است و چند ساعت دیگر شب. #پارادوکس: زمان حال برایم هم روز است و هم شب! پارادوکسی در مصراع اول ایجاد شده، اما شاعر معنای حرف خود را در مصراع دوم به‌صورت کامل توضیح داده و هنگام مطالعه‌ی کامل این بیت چقدر زیبایی و شیوایی واژگان بیشتر نمایش داده می‌شوند. دولت فقر خدایا به من ارزانی دار کاین کرامت سبب حشمت و تمکین من است (حافظ) 🔻چرا پارادوکس به زیبایی نوشته می‌افزاید؟ در نگاه اول ممکن است این آرایه، پوچ و بی‌معنا به نظر بیاید، اما در پس این پوچیِ ظاهری، مفهوم زیبایی نهفته است. برجستگی پارادوکس به دلیل هنجارشکنی و آشنایی‌‌زدایی کلام است و چون حکم منطقی و عرف را‌ کنار زده است لذا باعث می‌شود تا در سخنان عامیانه‌ی مردم نیز جایگاهی مخصوص پیدا کند. به‌طور مثال ضرب المثل «مفت هم گران است»؛ پارادوکسی عمیق دارد که جایگاه جملاتی همچون «به درد نمی‌خورد یا نمی‌ارزد» را گرفته است. کانال آموزش عروض و قافیه و... سید محمدرضا شمس (ساقی) https://eitaa.com/arozghafie