آرایههای ادبی
تَشابُهُ الاَطراف
این آرایه، یکی از انواع تکرارهای مرتب است که در آن شاعر، کلمه یا کلمات پایانی مصراع یا بیت را، در آغاز یا میان مصراع یا بیت بعد، تکرار میکند:
نوروز فرّخ آمد و بوی بهار داد
بوی بهار، نکهتی از زلف یار داد
(ظهیر فاریابی)
خدا زان خرقه بیزار است صد بار
که صد بت باشدش در آستینی
(حافظ)
گر برسد نالهی سعدی به کوه
کوه بنالد به زبان صدا
(سعدی)
📚📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر عَقدایی، ص ۲۰ و ۲۱.
#آرایههایادبی
#تشابهالاطراف
#دکترعقدایی
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
حُسنِ تَخَلُّص
تخلّص در اصطلاح، عبارت است از بیتی که حدّ فاصل تشبیب یا تغزُّل (مقدمهی قصیده که معمولاً عشق، جوانی، وصف طبیعت و... است) و متن قصیده قرار گیرد. هرگاه انتقال از مقدمه به متن، شاعرانه و زیبا باشد، حسن تخلّص وجود دارد.
این آرایه را باید در قصیدههایی جُست که تشبیب یا تغزل دارند. البته از قرن هفتم به بعد که غزل، قالبِ غالب میشود، در انتهای برخی از غزلها هم با این آرایه، مواجه میشویم.
عنصری در قصیدهای به مَطلَع:
باد نوروزی، همی در بوستان بُتگر شود
تا ز صُنعش، هر درختی لُعبتی دیگر شود
با بیت زیر، به مدح محمود غزنوی، گریز زده و حسن تخلّص زیبایی به وجود آورده است:
روز، هر روزی بیفزاید چو قدر شهریار
شب، چو عمر دشمنان او، همی کمتر شود
📚📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر عقدایی، ص ۱۵۲ و ۱۵۳.
🦋🦋🦋
[البته یک معنای تخلّص هم ، نام شعری شاعر است که در اینجا منظور نیست.]
#آرایههایادبی
#حسنتخلص
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی🌹🌹🌹
التزام (اِعنات)
تکرار حرف یا کلمه یا کلماتی در سراسر شعر است که بر دو نوع است:
۱ - التزام کلمه: شاعر کلمه یا کلماتی در سراسر شعر تکرار میکند. در شعر زیر از سیفی نیشابوری، کلمات سنگ، زر و سیم، در هر مصراع تکرار شده است:
گاه بر سنگم زنی چون زرّ و جویی نقش سیم
گه زنی سنگ و مرا چون سیم و زر گیری عیار
۲ - التزام در قافیه: زمانی است که شاعر خود را مقیّد کند که پیش از حرف رَویّ (آخرین حرف اصلی واژههای قافیه) حرف یا حروف خاصی را تکرار کند؛ مثلاً سعدی در غزل معروف خود با مطلع:
چشم بدت دور ای بدیعشمایل
ماه من و شمع جمع و میر قبایل
دو حرف الف و یا را قبل از رَوی التزام کرده است؛ حال آنکه میتوانست چنین نکند و مثلاً کلمهی دل را به عنوان قافیه استفاده کند.
نامهای دیگر این آرایه، لُزومِ ما لایَلزَم و تضییق است.
📚📚📚📚
بلاغت، دکتر محمدحسین محمدی، ص ۱۴۳.
#آرایههایادبی
#التزام
#اعنات
#تضییق
#لزوممالایلزم
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
جمع
آرایهای است که در آن دو یا چند چیز، تحت حُکم واحدی قرار میگیرند. به تعبیر دکتر محمدی، زمانی است که دو یا چند چیز را در صفتی یا حالتی، با هم مشترک بدانند.
سعدی گفته است:
مردمان، جمله بخفتند و شب از نیمه گذشت
وان که در خواب نشد، چشم من و پروین است
شاعر، چشم خود و ستارهی پروین را در بیخوابی مشترک دانسته است.
حافظ گفته است:
حافظ افتادگی از دست مده زان که حسود
عِرض و مال و دل و دین، بر سرِ مغروری کرد
📚📚📚📚
با تلخیص از بدیع در شعر فارسی، دکتر عَقدایی، ص ۱۳۰ و بلاغت، دکتر محمدی، ص ۱۵۶ و ۱۵۷.
#آرایههایادبی
#جمع
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
تفریق
تفریق، آرایهای است که در آن گوینده، بین دو یا چند چیز که از یک جنس یا شبیه هم باشند، فرق قائل شده، جدایی افکنَد و وجه یا وجوه افتراق آنها را بیان کند.
رشید وَطواط گفته است:
من نگویم به ابر مانندی
که نکو ناید از خردمندی
او همیبخشد و همیگرید
تو همیبخشی و همیخندی
به این ترتیب، شاعر بین ممدوح خود و ابر، در چگونگیِ بخشش، فرق گذاشته است.
و نیز این بیت از سعدی:
ای که گفتی مرو اندر پیِ خوبان زمانه
ما کجاییم در این بحر تفکر، تو کجایی؟
که شاعر بین خود و ناصح، فرق گذاشته است.
📚📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر عَقدایی، ص ۱۳۱ و ۱۳۲؛ بلاغت، دکتر محمدی، ص ۱۵۸.
#آرایههایادبی
#تفریق
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
تضادّ معنوی
گاهی میان دو کلمه، تضاد وجود ندارد؛ ولی میان یکی با لازم معنای دیگری، تضاد احساس و دریافت میشود.
در بیت زیر، میانِ به طاق بلند و در چاه بودن، تضادی وجود ندارد؛ ولی لازمهی در چاه بودن، پَستی در برابر بلندی است و از این روی، جمع بین آنها ممکن نیست:
مپرس حال مُقیمانِ خانهی افلاک
که نان به طاق بلند است و آب در چاه است
(سلیم طهرانی)
مانند آزاد و زنجیر به گردن، در بیت زیر:
تا نشمُرَد آزاد کسی بعد هلاکم
زنجیر به گردن بسپارید به خاکم
( قُدسی مشهدی)
📚📚📚📚
با تلخیص از بدیع در شعر فارسی، دکتر عَقدایی، ص ۸۹.
#آرایههایادبی
#تضادمعنوی
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
ایهامِ تضاد
همان طور که از نام آن پیداست، جمع ایهام و تضاد است. در این آرایه، یک واژه دارای دو معنی است که میان یکی از معانی آن که در بیت مورد نظر نیست، با کلمهای دیگر، تضاد وجود دارد:
چشم چپ خویشتن برآرم
تا روی نبیندت بهجز راست
(سعدی)
در این بیت، راست دو معنی دارد. معنای مورد نظر سعدی، به راستی و از روی حقیقت است؛ اما در معنای غیر منظور، با چپ تضاد دارد.
یار بیگانه مشو تا نبری از خویشم
غم اغیار مخور تا نکنی ناشادم
(حافظ)
خویش، دو معنی دارد: خود و خویشاوند. این کلمه در معنای غیر منظور، با بیگانه تضاد دارد.
📚📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر عَقدایی، ص ۸۹ و ۹۰ و بلاغت، دکتر محمدی، ص ۱۷۱.
#آرایههایادبی
#ایهامتضاد
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
تسمیط
تسمیط، چیزی بر فتراک اسب بستن و آویختن و شعر مُسَمَّط یا مُسَجَّع گفتن است. در این آرایه، شاعر، بیت را به چهار قسمت تقسیم میکند و در سه بخش اول، سجعی مغایر با قافیهی اصلی شعر میآورد.
در بیت زیر، سه واژهی اَلَست، ببست و شکست، دارای سجع متوازیاند و با قافیهی اصلی شعر، یعنی "لقا" تفاوت دارند:
آمد موج اَلَست، کشتی قالب ببست
باز چو کشتی شکست، نوبت وصل و لقاست
(مولوی)
گاه به جای سجع متوازی، از سجع مُطَرَّف استفاده میشود؛ مانند واژههای تنگدستی، مستی و هستی در بیت زیر:
هنگام تنگدستی، در عیش کوش و مستی
کاین کیمیای هستی، قارون کند گدا را
(حافظ)
📚📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر تورج عَقدایی، ص ۳۸ و ۳۹.
#آرایههایادبی
#تسمیط
#تورجعقدایی
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
معنای چند کنایهی معروف در ادبیات فارسی
آزاده ⬅️ ایرانی
بارنامه کردن⬅️ لاف زدن
لب گَزیدن ⬅️ افسوس خوردن
تنگچشم ⬅️ خسیس
کام خاریدن ⬅️ امید دادن
دندان خاییدن⬅️ ترساندن
عنان تافتن ⬅️ رو گرداندن
📚📚📚📚
بلاغت، دکتر محمدحسین محمدی، ص ۱۱۶ - ۱۱۸.
#آرایههایادبی
#معنایچندکنایه
#محمدحسینمحمدی
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
موازنه(مُماثله)
موازنه در لغت، به معنای هموزن کردن(منظور وزن عَروضی است؛ نه وزن صَرفی)، مقایسه و سنجیدن دو چیز است و در اصطلاح، آرایهای است شبیه به ترصیع، با این تفاوت که در اینجا، کلماتی که در رابطهی جانشینی، در دو مصراع یا قرینههای نثری قرار میگیرند، با هم فقط هموزن هستند و رَویّ(حرف آخر اصلی) آنها مختلف است. مثال:
بختِ آیینه ندارم که در او مینگری
خاکِ بازار نیرزم که بر او میگذری
(سعدی)
مرد ادب را، خرد فزاید و حکمت
مرد خرد را، ادب فزاید و ایمان
(رودکی)
جز ناله کسی همدم من نیست ز مردم
جز سایه کسی همره من نیست ز اصحاب
(خاقانی)
📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر تورج عَقدایی، ص ۳۷ و ۳۸.
#آرایههایادبی
#موازنه
#مماثله
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای
تکرار (تکریر)
آرایهای است که در آن واژهای دربیت، دو یا چند بار به یک معنی و به منظورهای بلاغی تأکید، تنبیه و تعظیم و نظایر اینها، تکرار شود.
چند از این الفاظ و اَضمار و مجاز
سوز خواهم، سوز، با آن سوز ساز
(مولوی)
بیاموزمت کیمیای سعادت
ز همصحبت بد، جدایی، جدایی
(حافظ)
من هیچکسم، هیچکسم، هیچکسم
وز هیچکسان نیز فرومانده بَسَم
(افضلالدین کاشانی)
📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر عَقدایی، ص ۲۵ و بدیع، دکتر کَزّازی، ص ۸۲.
#آرایههایادبی
#تکرار
#تکریر
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303
آرایههای ادبی
تَصریع
تصریع در لغت، قافیه آوردن در مصراع اول و بیت را صاحب دو قافیه کردن است. در اصطلاح، سرودن شعری است که تمام بیتهای آن، مُصَرَّع، یعنی مِثل مَطلَع(بیت اول) دارای دو قافیه باشد.
در برخی قالبهای شعر فارسی، نظیر غزل و قصیده، قافیه در مصراع اول و تمام مصراعهای زوج آورده میشود؛ به سخن دیگر، فقط بیت اول مصرّع است؛ اما در این آرایه، شاعر تمام بیتهای شعر خود را مصرّع میآورَد و بدین ترتیب، بر موسیقی کناری بیت میافزاید. مانند این غزل سعدی:
صبر کن ای دل که صبر، سیرت اهل صفاست
چارهی عشق، احتمال، شرط محبت، وفاست
مالک ردّ و قبول، هر چه کند، پادشاست
گر بزند، حاکم است، ور بنوازد، رواست
گر چه بخواند هنوز، دست جَزَع بر دعاست
ور چه براند هنوز، روی امید از قفاست
برق یمانی بجَست، باد بهاری بخاست
طاقت مجنون برفت، خیمهی لیلی کجاست؟...
📚📚📚
بدیع در شعر فارسی، دکتر تورج عَقدایی، ص ۴۲.
#آرایههایادبی
#تصریع
https://eitaa.com/joinchat/3003253043Ce1ab333303